Books4Life en Wolkenbibliothek

[Bijgewerkt 16-10-2016] Een paar dagen geleden bracht ik weer eens wat oude boeken naar Books4Life. En eerder, 20 augustus, zag ik de documentaire Die Wolkenbibliothek.

 BOOKS4LIFE

Books4Life is een kleine winkelketen voor tweedehandsboeken, geheel gerund door vrijwilligers, met vestigingen in Groningen Amsterdam, Eindhoven, Maastricht, Nijmegen, Tilburg en Utrecht. Je kunt er boeken inbrengen of kopen. De opzet en het sociale karakter van deze recycle boekwinkeltjes vertonen wat verwantschap met sommige ruilbibliotheken. De winkel in Groningen heeft een aantrekkelijk assortiment romans, verhalenbundels, kinderboeken en informatieve boeken. De opbrengst gaat bijna helemaal naar Oxfam Novib en Amnesty International, en naar kleinere lokale doelen die de winkel zelf kan bepalen. Op deze manier wil Books 4 Life bijdragen aan de bevordering van mensenrechten en armoedebestrijding door het werk van bestaande humanitaire organisaties die zich hiervoor inzetten te steunen. Mijn oog viel op een paar folders, posters en boekenleggers die erop wezen dat de week van maandag 8 september, de Week van de Alfabetisering was. In 1966 werd 8 september door de UNESCO aangemerkt als Wereldalfabetiseringsdag. En al 48 jaar staat deze dag jaarlijks op de agenda om ons eraan te herinneren dat geletterdheid een mensenrecht is en om het belang van taal, lezen en schrijven te onderstrepen.

   

alfabetiseringsweekAlfabetisering, is dat nog een probleem in Nederland? Je zou het niet denken, maar volgens de Stichting Lezen & Schrijven zijn er 1,3 miljoen Nederlanders boven de 16 – 1 op de 9, ongeveer 12%  – die moeite hebben met lezen en schrijven. Om daar aandacht voor te vragen roept de Stichting jaarlijks een Week van de Alfabetisering (link1, link2)uit. In die week worden de Nationale Alfabetiseringsprijzen uitgereikt, bestemd voor personen of organisaties die zich hebben ingezet op het terrein van de alfabetisering. Ondanks dat Nederland een van de rijkste landen ter wereld is, bestaat er een kloof tussen hoger en lager opgeleiden. En die kloof lijkt te groeien, weliswaar langzaam maar toch. De overheid wil daar graag iets aan doen en steunt allerlei projecten om het taal- en rekenniveau te verbeteren. Laaggeletterdheid is overigens niet hetzelfde als analfabetisme. Analfabeten of ongeletterden kunnen helemaal niet schrijven en lezen. Laaggeletterden kunnen dat op basisniveau wel, maar hebben het daar moeilijk mee. Met als gevolg dat zij in hun deelname aan het maatschappelijk verkeer veel problemen ondervinden. Naast de ca. 1 miljoen laaggeletterden wordt het aantal zeer laaggeletterden of bijna analfabeten geschat op ongeveer 300.000. Laaggeletterden zijn ook niet gelijk te stellen aan digibeten, het zijn verschillende groepen. Een recent onderzoek brengt een digitale participatietrap in beeld: de treden staan voor oplopende voorwaarden waaraan burgers moeten voldoen om digitale overheidsdiensten te kunnen afnemen. Tegenwoordig heeft zowat alle iedereen in Nederland toegang tot een computer, laptop, mobiele telefoon of tablet met internet. Maar de digitale vaardigheden van veel burgers blijken dikwijls nog weinig ontwikkeld. Vaak gaat het dan om laagopgeleiden en ouderen die sterk van de overheid afhankelijk zijn, o.a. voor uitkeringen en zorg. Een zorgwekkend gegeven voor een overheid die streeft naar een zoveel mogelijke digitale dienstverlening.

Meer:

Bommeljé, Y., en Keur, P-A. (2013). De burger kan  het niet alleen: digitale dienst­verlening die  past bij digitale  vaardigheden  van burgers. Den Haag: SDU. [ISBN 978 90 12 57862 2. PDF] Buisman, M.,  en Houtkoop, W. (2014) Laaggeletterdheid in kaart. ‘s-Hertogenbosch: Expertisecentrum Beroepsonderwijs (Ecbo). [PDF, te downloaden bij Stichting Lezen en Schrijven, Laaggeletterdheid, Publicaties] De digitale (zelf)redzaamheid van de burger: ondersteuning bij de Digitale Overheid 2017. [PDF, 2013]

Digisterker — werken met de e-overheid, website [Stichting Digisterker stelt zich ten doel burgers te leren werken met de elektronische overheid. Zodat zij zelfstandig gebruik kunnen maken van de elektronische dienstverlening van bijvoorbeeld de gemeente, het UWV en de Belastingdienst]
[Toevoeging 16-10-2016] Books4Life Groningen heeft deze zomer (juni 2016) voorlopig haar winkel moeten sluiten. Er wordt gezocht naar een nieuw pand.
.

DIE WOLKENBIBLIOTHEK

De Frans-Duitse televisiezender ARTE zond op woensdagavond 20 augustus een documentaire uit onder de titel Die Wolkenbibliothek. Het ging om de bekroonde film Libros y Nubes (Books and Clouds, 2013) van Pier Paolo Giarolo, die op diverse filmfestivals te zien was en verschillende prijzen ontving. De film vertelt het indrukwekkende verhaal van de Bibliotecas Rurales de Cajamarca, een netwerk van meer dan 500 minibibliotheekjes in de dorpen rond de stad Cajamarca, in het noordelijk deel van de Peruaanse Andes. Uit de beschrijving in de ARTE tv-gids, woensdag 20 augustus: ‘In einem abgelegenen Dorf mitten in den peruanischen Anden wartet ein Mädchen auf eine Bücherlieferung. Die Zustellungen sind selten und unregelmäßig. Die Wege sind lang. Ein Bibliothekar trägt die Bücher auf seinen Schultern stundenlang durch die Berge. Die Bibliotheken in den ländlichen Gegenden von Peru sind sehr spärlich ausgestattet und enthalten oft nur ein Dutzend Bücher, die sich die „Campesinos“ untereinander austauschen. Die Bücher wandern wie die Menschen; Botschaft und Botschafter bewegen sich gemeinsam durch die karge Landschaft. Nur die Wolken begleiten sie auf ihrem Weg […] „Die Wolkenbibliothek“ macht deutlich, dass Leben und Lesen in engem Zusammenhang stehen. In manchen Regionen der Welt liest man nicht nur zum Vergnügen, sondern aus praktischen Gründen – als handle es sich um eine landwirtschaftliche Tätigkeit.’ Een uitvoeriger achtergrondverhaal is te lezen in het artikel What’s shaped like a brick and made out of a tree (1998), geschreven door Sarah Dunant voor The Guardian. Ik vond ook een Duitse vertaling, waaruit blijkt dat Dunant een week lang optrok met de plattelandsbibliothecarissen van Cajamarca. In het Engelse artikel wordt deze aanleiding niet vermeld. Begin jaren ’70 kwam een Engelse priester, John Medcalf (soms gespeld als Metcalf), naar Cajamarca. Daar maakte hij kennis met de 13-jarige Leonardo Ereria. De jongen had gehoord dat Medcalf iets bijzonders bezat, dat wilde hij graag zien. Het zou de vorm hebben van een baksteen en was gemaakt van bomen. Medcalf gaf hem een boek. De volgende ochtend vroeg stond Leonardo weer voor de deur. Hij wilde nog een boek. En zo ontstond bij Medcalf het idee voor een systeem van plattelandsbibliotheken. De zeventiger jaren waren de hoogtijdagen van de bevrijdingstheologie, vooral in Latijns-Amerika. Ook Medcalf behoorde tot een generatie priesters die religie verbonden met politieke actie, om het lot van de straatarme bevolking te verbeteren. Het organiseren van een bibliotheeknetwerk lijkt misschien een weinig revolutionaire ambitie. Maar Medcalf combineerde op slimme wijze de principes van het Engelse bibliotheeksysteem met Mao Zedong’s ‘blote voeten dokters’.  Bovendien was daar ook het gedachtegoed van Paulo Freire, de vermaarde bevrijdingspedagoog en grondlegger van een alfabetiseringsmethode. Boeken kunnen mensen helpen om hun dagelijks leven te verbeteren. Die ervaring stimuleert hen niet alleen om hun taalkennis te vergroten, maar geeft hen ook meer zelfbewustzijn. En daarin schuilt het belang van Medcalfs bibliotheken. Sinds de oprichting van het netwerk in 1971 zijn honderden vrijwilligers bezig met het onderhouden en uitbreiden van het systeem. Het verhaal gaat – en het wordt ook in de film verteld – dat in 1532 de Spaanse conquistadores in Cajamarca oog in oog kwamen te staan met de Inca-koning Atahualpa. Van een priester kreeg hij boek, misschien een Bijbel of een gebedenboek. Atahualpa had nog nooit een boek gezien. Hij bekeek het even en gooide het op de grond. Voor de Spanjaarden was dit gebaar aanleiding om in de aanval te gaan en de ongewapende Inca’s uit te moorden. Geen wonder dat de Peruanen lange tijd beducht waren voor boeken. Boeken hoorden niet bij hun eigen cultuur, maar werden geassocieerd met bezetting, macht en onderdrukking. Ook in de huidige tijd zijn boeken dikwijls instrumenten van grootgrondbezitters, multinationals, politici en rechters. Hun macht keert zich vaak tegen de ongeletterde boeren die zich niet of moeilijk kunnen verweren. De plattelandsbibliotheken hebben daar langzaam maar zeker verandering in gebracht. Netwerkcoördinator Alfredo Mires Ortiz – Don Alfredo in de film – geeft Sara Dunant een voorbeeld. Lokale autoriteiten wilden een weg laten aanleggen. Ze noemden het een gemeenschapsproject, maar de weg had in feite alleen nut voor de grootgrondbezitters. Het werk moest worden uitgevoerd door de boeren in de omgeving. Volgens de politici was hun medewerking aan het project wettelijk verplicht, zelfs zonder betaling. De plaatselijke bibliothecaris haalde echter een kopie van de Peruaanse grondwet erbij. Daarin stond dat niemand verplicht kon worden voor niets te werken. De weg kwam er niet.

   
Bron: Die Wolkenbibliothek (ARTE), 20-08-2014. Gefotografeerd van opgenomen  kopie.

Drie personen spelen een hoofdrol in de documentaire. Sonia, is een leergierig meisje van ca. 14, 15 jaar. Haar verschijning is de rode draad in de film. Overal zit ze te lezen, de woorden zachtjes voor zich uit fluisterend. Regelmatig klopt ze aan bij Manuel, die een bibliotheekje in haar dorp beheert, met de vraag of er al nieuwe boeken zijn. Nancy is een jonge vrouw die als wandelende bibliothecaris zorgt voor het boekenvervoer. Naast al haar taken in en om het huis loopt ze ook nog vele kilometers met een vracht boeken op haar rug, berg op, berg af. Don Alfredo is hoofdbibliothecaris c.q. netwerkcoördinator (John Medcalf benoemde hem tot zijn opvolger toen hij in 1982 weer naar Engeland terugkeerde). Hij doet ook onderzoek voor een eigen publicatie. Hij vraagt dorpelingen naar oude tradities, verhalen en werkwijzen (o.a. weeftechnieken). Het boekje (Todos los tiempos) wordt gedrukt en Nancy krijgt ook een aantal exemplaren mee. Wanneer zij bij Manuel de verse voorraad boeken aflevert komt Sonia langs. Eindelijk heeft zij weer wat nieuws te lezen. Op sobere, bijna onderkoelde wijze vertelt de film over het harde bestaan van de campesinos. Over hun zorgen zoals tegenvallende oogsten en de waterverontreiniging door de nabijgelegen Yanacocha goudmijn. Maar ook over de toegewijde arbeid van de bibliotheekvrijwilligers. Filmmaker Pier Paolo Giarolo onthoudt zich van ieder commentaar, laat alleen zijn ‘acteurs’ aan het woord. Vanaf het begin geeft hij zijn verhaal echter een bijzondere lading mee. Prachtige portretten van de dorpelingen in hun dagelijkse doen en laten. En vooral, de treffende momenten waarop mensen en boeken zich naar en met elkaar bewegen. Dat alles met het adembenemende landschap van de Andes op de achtergrond. Niet alleen de titel Libros y Nubes, Wolkenbibliotheek, maar ook de film zelf ademt poëzie. Ik had verwacht dat bij de Little Free Libraries wel een link te vinden zou zijn naar deze Peruaanse vrijgevochten bibliotheekjes. De aanduiding little free libraries lijkt mij bij uitstek op deze minibibliotheken van toepassing. Helaas, Cajamarca, Medcalf of Peru leveren op de LFL-site geen resultaten op. Wel staan er artikelen op het weblog van The Reader Organization, één over de Little Free Libraries en één over de bibliotheken van Cajamarca. De Bibliotecas Rurales worden gesteund door onder andere het Sarah’s Rural Library Fund en The Funding Network.

Meer:

Over de film Libros y Nubes De film werd geproduceerd door Miramonte (link1, link2) en Idéale Audience (link1) Die Wolkenbibliothek [Artikel in tv-gids ARTE, 20-08-2014] Die Wolkenbibliothek, [Artikel NRC Handelsblad, 20-08-2014] Video: Libros y Nubes [Trailer] Over de plattelandsbibliotheken in Cajamarca Andares de las Bibliotecas Rurales de Cajamarca [Weblog van het netwerk van plattelandsbibliotheken in Cajamarca. Op deze site wordt ook de aanduiding ‘Red de Bibliotecas Rurales de Cajamarca’ gebruikt. Wie geen Spaans kent, zoals ik, zou kunnen denken dat er een Nederlandse reddingsactie op touw is gezet. Maar het woordje red betekent gewoon ‘netwerk’] Biblioteca Rural de Chuco [Webpagina op de website Libraries.org, A directory of libraries throughout the world] Bibliotecas rurales: Landbibliotheken in Cajamarca [Duitse vertaling van het artikel van Sarah Dunant in The Guardian (gedateerd 23-05-1998), met toelichting; op de website Cajamarca, Kirche und Theologie der Befreiung. Zie ook Dunant, S.] Des bibliothèques perdues à 4 000 m d’altitude, dans les Andes [Artikel in National Geographic (Fr.), 19-12-2013] Doust, K. (2008) Rural libraries of Cajamarca. [Artikel door Kathy Doust in CULIB – Cambridge University Libraries Information Bulletin, issue 63, 2008. Dunant, S. (1998). What’s shaped like a brick and made out of a tree? [Artikel van Sarah Dunant (volgens de tekst gedateerd 24-07-1998, gepubliceerd in Mail & Guardian, Africa’s online newspaper] Video: Bibliotecas Rurales: [Video op de website van Heartlinks, Peru Projects: Rural Library Network of Cajamarca] .

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s