Google, Wells, Otlet en het wereldbrein

Een week geleden, donderdag 14 maart, was ik bezig materiaal te verzamelen voor een update van mijn oude blogpost over Paul Otlet en zijn Mundaneum. En prompt werd ik bediend door de VPRO, met de documentaire Google en het wereldbrein, van Ben Lewis.

De titel is ontleend aan World Brain van H.G. Wells, een bundel essays die hij schreef tussen 1936-1938. Het boek is aanknopingspunt voor een kritische blik op Google’s ambitie om wereldwijd boeken te digitaliseren en deze via Google Books toegankelijk te maken. Aan het begin van de film wordt Wells geïntroduceerd door een man die ik herken als W. Boyd Rayward (zijn naam komt pas veel later in beeld), de biograaf van Paul Otlet. Otlet en Wells waren tijdgenoten en allebei uitgesproken utopisten, met min of meer verwante idealen. Het is volgens Rayward echter onduidelijk of zij elkaar persoonlijk hebben gekend.

Paul Otlet legde zich toe op het creëren van een wereldwijd informatienetwerk, o.a. in de vorm van een Universeel Bibliografisch Repertorium, een Universeel Documentatie Repertorium (of Encyclopedie) en met name een wereldmuseum, het Mundaneum (1910-1934) link 1, link 2. Hij was ervan overtuigd dat de vrije toegang tot kennis en informatie mensen dichter tot elkaar zou brengen en op die manier de wereldvrede zou bevorderen.

H.G. Wells is vooral bekend als schrijver van sciencefictionverhalen, zoals The War of the Worlds en The Invisible Man. In die romans, maar ook in zijn essays en andere non-fictie werken geeft Wells uiting aan zijn – dikwijls profetisch genoemde – toekomstvisie. Die visie, ook het idee van een World Brain, is echter nog niet zo gemakkelijk te doorgronden.

Google en het wereldbrein

Het brein is gratis web clipart. De wereldbol komt uit het Mundaneum. De G uit mijn pc.

In de inleiding van de film lijkt het ideaal van Wells’ wereldbrein nog enigszins vergelijkbaar met de bibliografische ambities van Otlet. Maar halverwege, na 35’ 23’’ om precies te zijn, vertelt Rayward:
‘H.G. Wells’s idea of the World Brain was a dictatorship of technologists and intellectuals’. […]
But for the World Brain there was to be a further component  – and this is the component that disturbs me most -, it’s that how that would be used to achieve the ultimate goals of civilisation as it appears to have been evolving towards.’

Wells beschouwde zichzelf als een ‘wetenschappelijk onderlegde, utopische, liberale socialist’. (2, p. 223). Hij zag hoe de oprukkende industrialisatie, de verstedelijking, de ontwikkeling van nieuwe transport- en communicatiemiddelen (Ford, Edison) de oude maatschappelijke structuren ondermijnden. Zijn sociaal-kritische, antikapitalistische analyse bracht Wells tot bespiegelingen over een andere, modernere kennisorganisatie  – een World Brain en een World Encyclopaedia – en een technocratische wereldregering van wetenschappers en intellectuelen. Het waren voor hem elementen van een ‘Open Conspiracy’, een revolutie naar een betere wereld, de World State. Maar in die verwachting raakte hij op het einde van zijn leven steeds heviger teleurgesteld. De documentaire eindigt met de titelpagina van zijn laatste boek Mind at the End of Its Tether (1945), en een toespraak van Wells die zijn desillusie in de menselijke beschaving uitspreekt: ‘There is no way out, or around, or through’.

In een lang artikel (3) gaat Rayward uitvoerig in op Wells’ beschouwingen over een World Brain en een World Encyclopaedia. Hij merkt op dat Otlet al veel eerder bezig was met overeenkomstige ideeën: ‘It is interesting to compare Wells with Paul Otlet in this context. Otlet believed that radio, x-rays, cinema and microscopic photography would all eventually be brought together in such a way to form “a mechanical, collective brain”. […] I have not found evidence that Wells knew directly of Otlet’s work though Otlet had begun publishing about what he was to call documentation as early as 1893. Wells’s contacts with the European documentation movement that originated with Otlet seems to have been only through the British documentalists, Pollard and Bradford. Otlet over the years had developed his own ideas about a new form of encyclopaedia both as an “Office of Documentation” and as an ever-expansible “Book” drawing on a technology of cards and cabinets and later microfilm […] (3, p. 571)

Ook in een andere publicatie (1) brengt Rayward de vergelijking tussen Wells en Otlet ter sprake: ‘[…] it should be noted that Otlet’s ideas for a new kind of encyclopedia and for a World documentary network preceded by several decades Wells’s own statements about a “World Encyclopaedia” as discussed in The Work,Wealth and Happiness of Mankind in 1931 and in the papers published as World Brain in 1938. The two men were star “performers” at the Paris World Congress of Universal Documentation, sponsored in 1937 in part by the League of Nations Organisation for International Intellectual Cooperation. It was as a result of this Congress that the name, International Federation for Documentation, was adopted for what had become the International Institute for Documentation. It is not clear if Wells and Otlet actually met on this occasion or ever became aware of the close kinship of their ideas for organising access to knowledge internationally.’ (1, p. 9)

Aan het slot van Rayward’s eerder genoemde artikel  over het World Brain gaat hij ook in op de hedendaagse betekenis ervan. In mijn eigen woorden samengevat: voorstanders van een wereldbrein meten de mogelijkheden en voordelen van de nieuwe techniek meestal breed uit. Voor Wells was dat microfilm. Tegenwoordig is het de veel meer verfijnde en meer verspreide infrastructuur van het internet en het World Wide Web. Maar net als het menselijk brein is ook dat wereldbrein de bron van zowel rationaliteit als irrationaliteit. En als we de vergelijking doortrekken, hoe gaan we om met een wereldbrein dat verschijnselen vertoont van  schizofrenie, dementie of een hersenbloeding?

Dat laatste sluit aan bij de kritische opmerkingen van twee internetspecialisten die in de film worden geïnterviewd.

Jaron Lanier (op 50’09’’): ‘This is something I really want people to see. That the insane structure of modern finance is exactly the same insane structure of modern culture on the internet. They’re precisely the same. It’s an attempt to gather all the information into a high castle, optimize the world and pretend that all the people all the information came from don’t deserve anything.’

Evgeny Morozov (op 21’09’’): ‘I don’t think that Google is aware of the fact that it’s a corporation. I think that Google does think of itself as an NGO that just happens to make money. And they think of themselves as social reformers who just happen to have their stock traded on stock exchanges and who just happen to have investors and shareholders. But they do think of themselves as ultimately being in the business of making the world better.’

Tot nu toe was ik altijd best enthousiast over Google Books, ondanks dat ik af en toe mijn twijfels had bij de kwaliteit van sommige scans en de vaak willekeurige selectie van fragmenten. Ook voor deze blogpost heb ik stevig in Google Books zitten spitten. Maar na het zien van deze documentaire zijn mijn vraagtekens helaas wel gegroeid. Ik mag hopen dat er toch ook nog andere en betere perspectieven mogelijk blijken voor dit discutabele wereldbrein.

Noten:

  1. Otlet, P. & Rayward, W. Boyd (Ed. & Trans.)(1990). International Organisation and Dissemination of Knowledge Selected Essays of Paul Otlet. A’dam: Elsevier. [FID 684, ISBN 0444886788] (link 1)
  2. Rayward, W. Boyd (2008). European Modernism and the Information Society:  informing the Present, understanding the Past. Aldershot: Ashgate. [ISBN: 978-0-7546-4928-1] (Google Books)
  3. Rayward, W. Boyd H.G. (1999). Wells’s Idea of a World Brain: A Critical Reassessment. Journal of the American Society for Information Science, 50, 7 (May 15), 557-573. (link 1 PDFlink 2)

Meer:

Bruin, K. de (2013). Alle boeken van de hele wereld. VPRO-gids, 10 (9/15 maart), 20-21.

Documentaire Google and the World Brain, website | persbericht (PDF)

Graaf, B. van de (2013). Google’s onnozele plan om alle boeken te scannen. Trouw, 14 maart, 13. [De Verdieping]

Rayward’s Otlet Page: Paul Otlet and Documentation

Uitzending gemist: Google en het wereldbrein, 14 maart 2013 [videolink]

VPRO Import: Google en het wereldbrein, 14 maart 2013. [incl. videolink]

Wager, W. Warren (2004). H.G. Wells: traversing Time. Middletown, CT: Wesleyan University Press. [ISBN 0819567256] (Google Books)

Wells, H.G. (1938). World brain (PDF)

Wells, H.G. (1937). World Brain: The Idea of a Permanent World Encyclopaedia. [Contribution to the new Encyclopédie Française, August, 1937] (link 1 PDF, link 2)

Wikipedia: World brain

.

Een Reactie op “Google, Wells, Otlet en het wereldbrein

  1. Dankjewel voor deze heldere blog. Juist deze week vertelde ik enthousiast aan mijn studenten over de ideeën van Otlet. Je blog en documentaire zijn een mooie aanvulling en analyse!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s