J.G. Zandstra: zwerfsteenonderzoeker

In het meest recente nummer van het geologisch tijdschrift Grondboor & hamer (2013/1), dat ik vorige week ontving, las ik het overlijdensbericht van J.G. (Jaap) Zandstra.

Dhr. Zandstra was vroeger werkzaam bij de voormalige Rijks Geologische Dienst (RGD) waar hij zich toelegde op stratigrafisch onderzoek. Bij amateurgeologen is hij vooral bekend als een groot specialist op het gebied van zwerfstenen. Hij deed veel zwerfsteentellingen en onderzoeken naar de Scandinavische herkomstgebieden. Hij verfijnde de zgn. Hesemann-telmethode door het oorspronkelijke aantal van vier herkomstgebieden uit te breiden naar elf. Onder zijn vele publicaties zijn ook twee uiterst waardevolle boeken over zwerfstenen: Noordelijke kristallijne gidsgesteenten (verschenen in 1988) en Platenatlas van noordelijke kristallijne gidsgesteenten (dat elf jaar later, in 1999, uitkwam). Voor (zwerf)stenenverzamelaars zijn het onmisbare naslagwerken door de uitvoerige, zeer gedetailleerde gesteentebeschrijvingen en -zeker zo belangrijk – het uitstekende fotomateriaal.

Ik heb Jaap Zandstra nooit persoonlijk ontmoet, jammer genoeg. Maar ik heb wel een persoonlijk aandenken aan hem. In 1990 volgde ik met enkele andere stenenliefhebbers een determinatiecursus bij Pieter Schuddebeurs (1915-1993). Schuddebeurs was in die tijd de nestor van de Nederlandse zwerfsteenkenners en was bevriend met Zandstra. Vanwege zijn bijdragen aan het boek Noordelijke kristallijne gidsgesteenten wordt ook hij op de titelpagina vermeld.

Soms nam Schuddebeurs een paar van de door ons groepje gevonden stenen (met name de ‘moeilijke gevallen’) mee naar Zandstra, voor een second opinion. Het lukte lang niet altijd om de stenen op naam te brengen. Maar er zat altijd wel een briefje bij met Zandstra’s opmerkingen. Zo heb ik in mijn verzameling twee stenen die door Zandstra zijn gedetermineerd. Hieronder (zie foto) de meest interessante beschrijving. Ik vind het een goed voorbeeld van Zandstra’s aandachtige, nauwgezette observatie. Zijn bevindingen noteerde hij op net zo’n precieze manier, in een verzorgd en duidelijk leesbaar handschrift.

sferolietporfier, 1990 (foto J.H. Khouw 2013)

Voor de volledigheid heb ik de tekst toch ook maar even overgetypt:

Grijslila microsferolietporfier.

Dicht bezet met zeer kleine ‘zonnetjes’ met paarsrode stralen; het centrum van deze vormingen is wit. De grondmassa is massief (niet slierig of fluïdaal). Zeer weinig, afgeronde, eerstelingen van kwarts; ook hoekige en gebroken kwartskorrels. Sommige kwartsen met instulpingen. Eerstelingen van veldspaat onregelmatig, hoekige zowel als ± afgeronde, rijk aan ‘streepjes’, soms met donkere mineraal- en andere insluitsels; de meeste veldspaten zijn geelachtig, voorts enkele grijslila exemplaren. Aantal veldspaateerstelingen matig.
Is het een Dalarnaporfier? Hjelmqvist noemt 9 massieve variëteiten, waarvan slechts 3 met kwartseerstelingen, te weten 1x met 6, 1x met 9 en 1x met 16 volume% kwarts. De ‘onze’ haalt hoogstens 2 à 4 %. De kern van de sferolieten bestaat in onze zwerfsteen echter niet uit een kwartskorrel, zoals bij de in aanmerking komende variëteit juist regel is.
Of is het een Ragundaporfier? Beschrijvingen, die met onze steen kloppen zijn er niet. Toch houd ik het op Ragunda of Noord-Zweden, op pseudosferolitische kwartsporfier van Noord-Zweden, aansluitend bij nr. 64 in het boek [Noordelijke kristallijne gidsgesteenten – JHK], maar daar wel een variëteit van met zeer kleine kogeltjes
.

Het is in mijn bescheiden zwerfstenencollectie inderdaad een apart exemplaar. Gevonden in 1990 bij zandzuigerij Vos in Ellertshaar (Dr). Afmetingen ca. 6,5 x 6 cm. De verwering van de talloze kogeltjes (microsferolietjes) bezorgde hem een nogal opvallend, pokdalig uiterlijk. Maar wat hem in mijn ogen vooral bijzonder maakt is deze beschrijving van Jaap Zandstra.

Meer:

Zandstra, J.G., Willemsen, F. &  Schuddebeurs, A.P. (1988). Noordelijke kristallijne gidsgesteenten: een beschrijving van ruim tweehonderd gesteentetypen (zwerfstenen) uit FennoScandinavië. Le4iden:Brill. ISBN 9004086935.

Zandstra, J.G. & Delft, J.M.P.K. van (1999). Platenatlas van noordelijke kristallijne gidsgesteenten: foto’s in kleur met toelichting van gesteentetypen van Fennoscandinavië. Leiden: Backhuys Publishers. ISBN9057820145.

————-

Dhr. J.G. Zandstra overleden. Bericht op de nieuwspagina van het Zwerfsteenweb.nl (IJstijdenmuseum Buitenpost). [Het bericht is inmiddels niet meer na te lezen].

Geologie van Nederland, geschiedenis van de zwerfsteenkunde

Geologie van Nederland, noordelijke zwerfstenen

Jong, J.A. de (2013). In memoriam Jacob Gosse Zandstra, 1927-2012. Grondboor & hamer, 1, p. 8.

.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s