Annotaties

Ik kom terug op mijn eerdere bericht (4 jan.) over “informatie-als-ding”Toegegeven, het betreffende artikel van Michael Buckland komt misschien nogal abstract over. Zelfs met een dinosaurus als demonstratiemodel. Toch zijn er wel degelijk voorbeelden die aantonen dat dit concept betekenis heeft voor de bibliotheekpraktijk. Neem nu annotaties.


Een annotatie is in het algemeen te omschrijven als een korte aantekening bij een document, vaak een tekst. Die notitie kan verschillende vormen en betekenissen hebben, ook afhankelijk van de context en het vakgebied. Een annotatie kan een simpel potlood- of markerstreepje zijn, een opmerking in de marge, een stukje commentaar, een voetnoot, toegevoegde gegevens, een samenvatting in telegramstijl, een goed doordachte en volgens bepaalde regels opgestelde beschrijving van de documentinhoud, enz.

In bibliotheken behoren annotaties tot het standaardgereedschap. Onder meer als onderdeel van een catalogustitel. Doorgaans wordt er onderscheid gemaakt tussen vormtechnische (bibliografische) annotaties en inhoudelijke (analytische) annotaties. In het eerste geval kan het bijvoorbeeld gaan om een opmerking over een editie, een titel of andere bibliografische gegevens. In het tweede geval gaat het om een of andere vorm van samenvatting van een document. In bibliotheek- en documentatiejargon heb je het dan over een “condensaat“.

De inhoudsanalyse van primaire documenten kan uitmonden in verschillende typen beschrijvingen onder verschillende benamingen, zoals annotaties, referaten, abstracts, summaries ed.  Referaten zijn verder te typeren in indicatieve of informatieve referaten. In het Engels heb je summary annotations en critical annotations. Summary annotations zijn onder te verdelen in indicative annotations en informative annotations, net zoals bij referaten (Ned.).  De benamingen worden nog al eens door elkaar gehanteerd, het onderscheid is niet altijd zo duidelijk, er is veel overlap.  Voor wetenschappelijk gebruik moet het allemaal wat preciezer. Er zijn richtlijnen en normen ontwikkeld voor het schrijven van referaten (*).  Samenvattende beschrijvingen zijn immers weer grondstof voor allerlei secundaire publicaties: geannoteerde bibliografieën, referaattijdschriften, abstractjournals etc.

Een trefwoord is in wezen ook een soort mini-annotatie. Een toegevoegde, ultrakorte inhoudstypering. Maar gewoonlijk worden trefwoorden – en verwante termen als: keywords, subject heading, index termen, descriptoren, tags –  en annotaties toch als verschillende grootheden gezien.

(*) Nederlandse norm: NEN-ISO 214, 1980.
Engelse richtlijnen: ANSI/NISO Standard Z39.14, Guidelines for abstracts, 1997-2010. (Niso Standards, Zoek op naam (Z39.14) of titel (abstracts)

annotaties

Webannotaties

Op het internet zijn annotaties nog relatief nieuw. Maar de ontwikkelingen rond “web annotations” of “social annotations” hebben inmiddels al geleid tot een stortvloed van nieuwe informatievormen en –technieken. Collega Erik Hulsken heeft Stixy ontdekt, maar er zijn veel meer vergelijkbare annotation tools. Bookmarks, tags, ratings, commentaren, fotobijschriften, boekrecensies, reacties op wiki’s en blogs, ze laten allemaal uitingen zien van annotatieactiviteit. En juist dit Web 2.0 aspect maakt de annotatie tot een intrigerend fenomeen.

Sinds 2001 bestaat het W3C Annotea-project, een onderdeel van het W3C Semantic Web. Het project wil standaarden ontwikkelen op het gebied van webannotaties. Annotaties en bookmarks worden hier behandeld als metadata, gebaseerd op een RDF schema.

Peter Boot, onderzoeker bij het Huygens Instituut, is recent een onderzoek gestart naar digitale annotaties. Met name het gebruik van online annotatiefaciliteiten bij wetenschappelijke teksten.

Onderzoek

Er is ook onderzoek gedaan naar conventionele (schriftelijke, niet digitale) annotaties:

Catherine Marshall  deed in 1998 onderzoek naar tweedehands studieboeken, die tijdens eerder gebruik overvloedig waren voorzien van onderstrepingen, margekanttekeningen, ed.
Marshall rubriceert annotaties naar hun vorm, volgens een 7-tal dimensies. Variërend van informeel – formeel; persoonlijk –  openbaar; vluchtig – expliciet, etc. Zij geeft een voorbeeld van een informele annotatie: een foto van de hemel, achtergelaten in een metereologieboek (als boekenlegger, maar ook als stilzwijgend commentaar).
Annotaties zijn een vorm van hypertext, zelfs op papier. Lezers markeren tekstgedeelten (lees: hypertext ankers) en leggen relaties met andere tekstelementen, documenten of opvattingen (lees: hypertext links)
Consensusonderzoek -in welke mate annoteren lezers  dezelfde tekstgedeelten- kan inzicht geven in gebruikerswaarderingen van de betreffende tekst.

In navolging van Buckland’s ideeën over “informatie-als-ding”, maakt W.J. MacMullen (2005) een onderscheid tussen annotaties-als-ding (annotaties als informatieobject), annotaties-als-proces (de activiteit van het annoteren) en annotaties-als-kennis (de betekenis en waarde van annotaties).
Dit onderscheid functioneert als raamwerk voor onderzoek naar formele en informele annotatieactiviteiten in uiteenlopende beroepsgroepen, zoals bibliothecarissen, musici, historisch geografen, biomedische onderzoekers en beleidsonderzoekers bij de overheid.

Mary Ruvane (2005) combineert beide eerdere annotatietypologieën in een studie onder historisch geografen. De informatie die deze onderzoekers verzamelen is vaak omgeven met allerlei onzekerheden. Vanwege die onzekerheid is het noodzakelijk om uiteenlopende soorten annotaties toe te voegen, dikwijls ook informele observaties. Naarmate de verzameling annotaties groeit, laat deze een bepaalde clustering zien. Die maakt het mogelijk om annotaties om te zetten naar meer formele metadata (o.a. namen van personen en de rol die zij spelen bij landtransacties).

Samenvattend:
Annotaties zijn een zeer diverse, dikwijls moeilijk grijpbare categorie van informatieobjecten. Voor digitale (web) annotaties geldt dat nog veel sterker. Annotaties kunnen een – soms onverwachte – bron zijn van toegevoegde, waardevolle informatie.

Meer:

Annotated bibliographies, University of North-Carolina, VS

Annotated bibliographies, Purdue Onlie Writing Lab

Bibliotheek en documentatie : handboek ten dienste van de opleidingen. red. P. Schneiders. Deventer, Van Loghum Slaterus, 1986. (3e dr.).  Hfst. 11.3:  P. Schneiders: Refereren, rechercheren, rapporteren.

Durio, J. How to write annotations

Help in writing annotations, California State University San Marcos, VS

Secundaire info  (Sociaal Agogische Digitale & Analoge Naslag (Sadan), versie voor 2010)

Aanpassing 8 april 2011:
Enkele toevoegingen m.b.t. de begrippen annotatie, referaat, abstract etc.
Tekstgedeelte m.b.t. het Mediacentrum Windesheim verwijderd

.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s