………………………………………………
Stadsmarkeringen ‘The Books of Groningen’ – algemeen
In 1990 vierde de stad Groningen zijn 950-jarig bestaan. Bij die gelegenheid ontstond het plan om de toegangswegen naar de stad te versieren met een opvallend kunstwerk. Bedenker van dit idee was cultureel adviseur Frank Mohr (1931-1998). Hij trok de Amerikaans-Poolse architect Daniel Libeskind (1946)
aan voor de uitwerking. Libeskind bedacht een complex en soms raadselachtig masterplan onder de titel “The Books of Groningen”. Het werd gepresenteerd in de vorm van een boek dat bestond uit aan elkaar geschroefde aluminium platen. Elke bladzijde was gereserveerd voor een letter uit de oude naam van Groningen: C R U O N I N G A. Die naam was het uitgangspunt. Voor elke letter werd een kunstwerk ontworpen.
In totaal zijn er negen stadsmarkeringen die verwijzen naar vroegere stadspoorten, naar de stadsgrenzen en naar de veelvormige identiteit van de stad. Een tiende kunstwerk, een put aan de voet van de Martinitoren, is een soort verbindingsteken. Het legt een relatie tussen het centrum van de stad en de periferie, waar de negen andere tekens de buitengrenzen afbakenen.
Alle stadsmarkeringen zijn niet alleen gekoppeld aan een specifieke plaats, maar zijn ook verbonden met een aantal symbolische aspecten, o.a. één van de negen Griekse muzen, een bepaald tijdstip van de dag, een sociaal gebouw of stedelijke functie, een kleur, een metaal of ander materiaal, etc.
En elk kunstwerk is op zichzelf ook weer een verwijzing naar een boek. Vandaar de naam van het project: “Books of Groningen”.
Ondanks dat Groningen niet zo’n grote stad is, is de route langs alle markeringen toch meer dan 60 km lang. De ligging van de stadsmarkeringen S1-S10 is duidelijk aangegeven op de stadsplattegrond (Falk).
Overzicht stadsmarkeringen, alle teksten en meer foto’s:
Jo’s archief – Books of Groningen
Meer lezen:
A Combinatorial Cosmology of the Contemporary City, “The Books of Groningen – Marking the City”
Kunst op straat, Stadsmarkeringen
Stadsmarkering Groningen / red. Paul Hefting en Camiel van Winkel. Groningen, (Gem.)Dienst Ruimtelijke Ordening, 1990. ISBN9080060615.
Stadsontwerp Groningen / samenst. Han Meyer, Arno de Vries, Ina Kleijwegt. Delft, Publikatieburo Bouwkunde, 1991. ISBN 9052690758.
………………………………………………
foto gepost (31 mrt. 2009 – )
Boek N – Gunnar Daan
Lyrics /5.00 PM/ Tavern/Politics / White / Terpsichore
Gunnar Daan is een veelzijdig architect met uitgesproken opvattingen.
“Architectuur, dat is niet alleen het bouwen van ministeries, van grote kerken of kloosters, dat kan bij wijze van spreken al het gebouwtje zijn dat de dorpsaannemer uit een paar kromme spijkers en een paar planken optrekt. Dat wil niet zeggen dat ik de klassieke architectuur schuw; ook ik maak assen als Palladio en ga bij diens conceptuele en cerebrale architectuur te rade. Maar voor alles telt het doel, en bij een woning is dat: wonen.” (in het artikel van Jaap Huisman: Architectuur begint bij het tuinhek; de terloopse bouwkunst van Gunnar Daan. De Volkskrant 27 jan. 1995)
“ Eerder […] heb ik werk van zijn hand eens gepresenteerd onder de kop ‘hedendaags eclecticisme’. […] Er is in het ene gebouw meer dan een zweem te bespeuren van autochtone of quasi-autochtone plattelandskarakteristieken, in het andere gebouw duikt de Amsterdamse School op in een nieuwe gedaante, in een volgend of juist in hetzelfde werkstuk zien we duidelijk high-tech-trekken […]”
(Bernard Colenbrander: Gunnar Daan, 1995).
De noordelijke provincies waren vaak Daans werkterrein. In Groningen is hij vooral bekend om zijn ontwerp voor de nieuwbouw van de beroemde boerderij/galerie van Albert Waalkens in Finsterwolde (1984). Projecten in de stad Groningen: het havenkantoor aan de Oosterhaven (1990) en het botenhuis van roeivereniging De Hunze aan de Zuiderhaven, Praediniussingel (1992). In 1991 was Daan een van vier architecten die de opdracht kregen een ontwerp te maken voor een nieuw Gronings stadshart (het Waagstraatproject). Daans ontwerp kreeg de eerste prijs van de vakjury. Maar tot zijn teleurstelling koos het Groningse publiek massaal voor de ‘historiserende’ architectuur van Adolfo Natalini.
De stadsmarkering van Daan uit 1990 bestaat uit een 17 meter hoog geraamte van stalen balken waaraan een metalen frame hangt. Het frame bestaat uit twee delen, elk 12,5 x 12, 5 meter, die in een hoek van 120 graden zijn geplaatst, als twee pagina’s van een opengeklapt boek. Het frame is bespannen met nylon visnetten, waarin honderden aluminium plaatjes zijn bevestigd. Sommige plaatjes zijn massief en wit geschilderd. Andere zijn geperforeerd en donkerder van kleur.
Van een afstand bezien en afhankelijk van de lichtval laten de twee pagina’s elk een verschillend beeld zien. Op de linkerpagina zijn vier hoge blokken te zien die model staan voor kantoorgebouwen, wolkenkrabbers, het moderne stadsbeeld. Op de rechterpagina een dak of overkapping, ondersteund door drie pilaren. Daan verwijst bij dit laatste naar een stoa. In de Griekse bouwkunde is dat een vrijstaande, overdekte zuilenhal bij pleinen of marktplaatsen. Wie zich Daans ontwerp voor de Waagstraat herinnert, of bekend is met zijn ontwerp voor het gemeentehuis in Zuidhorn, herkent meteen het stoa-effect.
Beide afbeeldingen symboliseren volgens Daan twee belangrijke aspecten van het stadsleven: ‘de politiek’ en ‘de kroeg’. Het zijn - twee van de zes -aspecten die in het masterplan van Libeskind aan deze markering zijn toegewezen.
Daarnaast is dit stadsteken ook verbonden met de letter N. De diagonale lijn in beide panelen komt overeen met de schuine streep in de N.
Van dichtbij bekeken kun je – net als bij de markering van Forsythe – nog een ander verband leggen, nl. met de scheepvaart. De manier waarop de witte aluminium tegels in de netten zijn bevestigd: zo’n tegeltje heeft wel wat van een miniatuurzeil. Bij flinke wind gaat er een rimpeling door het paneel. En voorlangs, in het kanaal, passeren in het hoogseizoen dagelijks tientallen binnenschepen, plezierjachten en zeilboten.
Meer lezen:
Gunnar Daan / Bernhard Colenbrander, Arthur Blonk. Rotterdam, Uitgeverij 010, 1995. ISBN 906450217x
Selwerd
De markering van Gunnar Daan staat op een opmerkelijke locatie.
Het is een kruispunt van verschillende wegen: een drukke verkeersweg, twee oude landwegen, een kanaal, een spoorlijn, een fiets- en wandelpad.
Minder zichtbaar is dat deze plek, Selwerd geheten, in vroeger tijden een belangrijk en vaak omstreden grensgebied is geweest. Het is een plaats met een indrukwekkende historie. Wie zich daar een beetje in verdiept raakt er niet gauw op uitgekeken.
De naam Selwerd is sinds de middeleeuwen verbonden aan een stuk land aan de noordkant van de stad Groningen. Het moet al vroeg bewoond geweest zijn. De naam Selwerd kan worden afgeleid van de woorden “ sele = gebouw met één vertrek, en Oudfries wrt = bewoonde hoogte” (Van den Broek, p. 358).
Dit gebied behoorde eens tot het bisdom Utrecht. In 1040 schenkt de Duitse koning Hendrik III een landgoed in de toen nog Drentse nederzetting Groningen (villa Cruoninga) aan het bisdom van Utrecht. Deze giftbrief wordt beschouwd als het oudste officiële document waarin de naam Groningen voorkomt. “Misschien hoorde het landje Selwerd bij de schenking van 1040, maar het is ook mogelijk dat het onderdeel uitmaakte van het oudere bezit van de kerk.” (Van den Broek, p. 216). Bekend is wel dat het bisdom een gedeelte ervan in bruikleen gaf aan een leenman, een zekere Luthgerus. Deze Luthgerus verkoopt “het land Selwerd” in 1170 met toestemming van de bisschop aan Henricus, abt van de benedictijnerabdij in Ruinen. Ergens begin 13e eeuw wordt het klooster van Selwerd gesticht. (zie 4.)
Over de precieze grenzen van het gebied is weinig bekend, er zijn verschillende opvattingen over. Door de eeuwen heen hebben die grenzen bovendien talloze veranderingen ondergaan. Grofweg ging het om een strategisch gelegen stuk land tussen twee rivieren: het Reitdiep in het westen (de in 1385 gegraven benedenloop van De Drentse A tot Dorkwerd) en in het oosten de Hunze (tegenwoordig het Selwerderdiepje geheten). De noordelijkste punt lag bij Wierum, in het zuiden was de grens bij de voormalige Penningsdijk.
Op deze plaats vind je er nog verschillende sporen van die middeleeuwse tijd. Daaromheen zijn er ook enkele andere bezienswaardigheden. Ik geef een overzicht aan de hand van onderstaande situatieschets.
A: spoorlijn Groningen – Sauwerd (richtingen Roodeschool en Delfzijl)
B: Winsumerweg (N361) van Groningen naar Adorp, Sauwerd en Winsum.
C: Oude Adorperweg (oude weg naar Winsum)
D: Iepenlaan (gedeelte van de oude weg naar Winsum)
E: Paddepoelsterweg. Een zeer oude, middeleeuwse weg, die lange tijd de verbinding vormde tussen Groningen, Selwerd en de omliggende wierdendorpen. De weg ligt in het verlengde van de doorgaande weg over de Hondsrug (het tracé Rijksstraatweg, Hereweg en Herestraat, Oude Boteringestraat en Moesstraat)
F: Spoorbrug over het Van Starkenborghkanaal, ontworpen door ingenieursbureau Arcadis, Arnhem. Deze Walfridusbrug werd in 2003 in gebruik genomen. Hij is genoemd naar een vrome Groninger uit de 11e eeuw, Walfridus. Deze verkondigde niet alleen de christelijke boodschap, maar was ook de pionier in de ontginning van het Woudgebied. Hij is de beschermheilige van de kerk in Bedum.
G: Paddepoelsterbrug. De naam ‘Paddepoel’ betekent waarschijnlijk zoiets als ‘een hoger gelegen grond’ (pol) van ’Pada’ (een persoon) en heeft dus niets te maken met een kikkervijver. Het gebied Paddepoel behoorde oorspronkelijk tot het land van Selwerd.
H: Fiets-en wandelpad (Sprikkenburg). De naam verwijst naar de naam van een boerderij in Hoogkerk die zou zijn gebouwd met ’sprikjes’ (= slecht hout, sprokkelhout).
1.: Archeologisch onderzoek heeft uitgewezen dat op deze plek eens een borg, een versterkt stenen huis stond. Het staat te boek als het Huis of Kasteel Selwerd. Helaas is er weinig met zekerheid bekend wanneer en door wie het is gebouwd. Duidelijk is wel dat de latere ’heren van Selwerd’ een niet geringe rol hebben gespeeld in de machtsverhoudingen van hun tijd. Zeker nadat in 1283 werd besloten om de heerlijkheid Selwerd op te nemen in het Gorecht, het rechtsgebied van Groningen (Feith, p. 7-8). Wanneer het riddergeslacht Selwerd in 1360 uitsterft, is het ook gedaan met het kasteel. Het wordt door de Groningers met de grond gelijk gemaakt om te voorkomen dat het ooit nog als vijandelijke uitvalspost wordt gebruikt.
In het weiland zijn enkele opvallende bulten te zien, waaronder zich de overblijfselen van de vesting bevinden. De plek wordt aangeduid als “De Huppels”. Het terrein is sinds 1975 een beschermd archeologisch ondergronds rijksmonument (nummer 45594).
2.: Uitkijktoren, ontwerp Maarten Schmitt, 1999. Vormgegeven als uitkijkpost in een scheepsmast, met trapje. Van bovenaf heb je een goed overzicht over het kasteelterrein en de Laan naar ’t Klooster (zie 3.). De toren was onderdeel van het Markeringsproject Kasteel Selwerd.
Paarse stippen: Vier handen. De wijkraden Paddepoel en Selwerd namen in 1999 het initiatief voor het poëzieproject Kasteel Selwerd. Naar een idee van stadsarcheoloog Gert Kortekaas werden vier handen van cortenstaal gemaakt. Daarin werden gedichten gestanst van drie plaatselijke dichters: Albertina Soepboer, Jan van den Berg, Lammert Tesinga. De handen zijn geplaatst bij het Galgenveldje, Laan naar ’t Klooster, kasteelterrein de Huppels en bij het Van Starkenborghkanaal tegenover boerderij Grootklooster. Deze handen waren eveneens onderdeel van het Markeringsproject Kasteel Selwerd.
3. De Laan naar ’t Klooster. Een oude kleiweg die vanaf de Paddepoelsterweg naar het klooster leidde (zie 4.). Aan het eind ervan staat de bij 2. genoemde uitkijktoren
4. Vrijwel op dezelfde plaats als het Kasteel van Selwerd heeft vanaf begin 13e eeuw ook een klooster gestaan. Het was een Benedictijner dubbelklooster, gewijd aan de heilige Catharina van Alexandrië. Het wordt vermeld als Catharinaklooster, klooster Maria Virgo, Klooster Selwerd (of verlatijnsd Siloë). Aan het eind van de 15e eeuw kwam het klooster in problemen. Bezetting door vijandelijke legers, brand, vernieling. In 1581 werd het klooster ontruimd, enkele jaren later (1585) werd het afgebroken. (Ufkes e.a., p.15-16)
De aanleg van het Van Starkenborghkanaal in 1934 sneed het kloosterterrein dwars doormidden. In hetzelfde jaar werd aan de noordkant van het kanaal een boerderij gebouwd op het voormalige kloosterterrein. De naam (“Grootklooster”) verwijst naar het oude Catharinaklooster. De bewoners hebben een fraaie rotstuin aangelegd. Deze is op afspraak te bezichtigen.
5. Langs de Paddepoelsterweg is nog een klein stukje te zien van voormalige Penningsdijk. Deze is in de 15e eeuw aangelegd als een belangrijke waterkering. De oude dijk maakte hier een vorkvormige vertakking. Die kun je in het weiland nog zien als twee lage walletjes. Het driehoekige veldje er tussenin komt o.a. voor op een kaart uit 1732 met daarbij de vermelding ’justitieplaats’ (Van den Broek, 2007, p. 279). Het staat ook vandaag nog bekend als het ‘Galgeveldje’. Al zijn er gelukkig geen galgen meer te bekennen.
6. Waar de Paddepoelsterweg naar links afbuigt, richting Wierum, was vroeger een samenvloeiing van het Rietdiep en de Hunze. Op dit punt grensden drie middeleeuwse rechtsgebieden aan elkaar: de rechtstoelen van Aduard, Adorp en Selwerd. Het was een soort drielandenpunt. (Van den Broek, 2007, p. 212). Eind 13e eeuw werd de jurisdictie van Selwerd opgenomen in het Gorecht, het rechtsgebied van Groningen.
7. De benedenloop van de oude Hunze heet tegenwoordig het Selwerderdiepje. Het slingert ten noorden van het Van Starkenborghkanaal tot aan Wierum, waar het in het Reitdiep uitmondt. Ten zuiden van het kanaal rest er niet meer dan een sloot langs de begraafplaats Selwerderhof.
(Selwerderhof is de grootste begraafplaats van Groningen. De aanleg ervan duurde van 1940 tot 1949. Het terrein lag toen nog buiten de stad, op lage vochtige grond. (De Hondsrug eindigt 700 m. zuidelijker, bij de Noorderbegraafplaats). Voor de ophoging werd zand aangevoerd uit het Foxholstermeer. Het parkontwerp is van L.W. Copijn en J. Vroom. Bijzonder is de aanwezigheid van een klein theehuis, dat wordt beheerd door vrijwilligers).
Rode stip: De stadsmarkering van Gunnar Daan staat met zijn fundering in 
de bij 7. genoemde sloot. Als je weet dat die sloot een herinnering is aan de eens zo belangrijke Hunze, kijk je er misschien met andere ogen naar.
Daans markering is een van de drie stadstekens met een herkenbare boekvorm. De andere twee zijn die van Akira Asada (S2) en van Daniel Libeskind (S3). Persoonlijk vind ik het werk van Gunnar Daan –zeker op deze plaats- de meest geslaagde vertolking van het Books of Groningen project. De dubbele verwijzing in zijn ‘boek’ is te lezen als een verwijzing naar de Groningse geschiedenis. Die geschiedenis heeft op vele manieren te maken gehad met grenzen en verbindingen. En dat waren kernthema’s van het project.
Meer lezen:
J.W. Boersma, J.F.J. van den Broek en G.J.D. Offerman (red.): Groningen 1040 : archeologie en oudste geschiedenis van de stad Groningen. Uitg. Profiel, 1990. ISBN 9052940037
J. van den Broek: Groningen, een stad apart : over het verleden van een eigenzinnige stad (1000-1600). Van Gorcum, 2007. ISBN 9789023243236.
J.A. Feith: Het Gericht van Selwerd. Proefschrift R.U. Groningen. Uitg. J.B. Huber, 1885.
M. Schroor: Historische atlas van de stad Groningen : van esdorp tot moderne kennisstad. SUN, 2009. ISBN 9789085064800
M. Schroor en J. Meijering: Golden Raand : landschappen van Groningen. Stichting Het Groninger Landschap, 2007. ISBN 9789077548233
A. Ufkes en J. Schoneveld: Een archeologisch onderzoek ten
noorden van het kasteelterrein van Selwerd, gemeente Groningen (Gr.)Centrum voor Archeologische Research & Consultancy, ARC, 1997. ISSN 1574-6879. PDF-bestand
A. Ufkes, J. Schoneveld en J.L. van Beek: Een archeologisch onderzoek op het kloosterterrein van Selwerd, gemeente Groningen. Centrum voor Archeologische Research & Consultancy, ARC, 1997.
………………………………………………
foto gepost (28 feb. – 31 mrt. 2009)
Boek N - William Forsythe
Dance/3.00 PM/ Streets/Mechanics / Red Flame / Erato
blogtekst verplaatst naar http://jhkhouw.nl/stadsmarkeringen_s7.htm
………………………………………………
foto gepost (13 jan. - 28 feb. 2009)
Boek I, Bruchstück für Luigi Nono – Heiner Müller
Music / 7.00 PM / Fugue / Concert / Sky Blue / Eutherpe
blogtekst verplaatst naar http://jhkhouw.nl/stadsmarkeringen_s6.htm
foto gepost (26 nov. 2008 – 13 jan. 2009)
Boek R – Akira Asada & Shiro Takatani
Economics / 8.00 AM / House / Festival / Yellow / Thalia
blogtekst verplaatst naar http://jhkhouw.nl/stadsmarkeringen_s2.htm
………………………………………………
foto gepost (13 okt. - 26 nov. 2008 )
Book O – Thom Puckey
Rhetoric / 12.00 PM / Library / Dialectic / Gold / Polyhymnia
blogtekst verplaatst naar http://jhkhouw.nl/stadsmarkeringen_s4.htm
foto gepost (5 sept. - 12 okt. 2008 )
Book C, ook getiteld Clio – Kurt W. Forster
Narration / 10.00 AM / School / History / Light Red / Clio
blogtekst verplaatst naar http://jhkhouw.nl/stadsmarkeringen_s1.htm
foto gepost (29 mrt. – 5 sept. 2008 )
Book U, ook getiteld A Walk Along The Boundary – Daniel Libeskind
Magic / 11.00 AM / Graveyard / Tragedy / Black with Red highlights / Melpomene
………………………………………………
foto gepost (10 nov. 2007 – 29 mrt. 2008 )
From the Entropic Library – Claes Oldenburg
“From the Entropic Library (1989-90) consisted of a collection of books whose disoriented pell-mell structure fell upon a base that hosted other sheaves of text. Oldenburg’s view of this work which people have termed ” monument to a disintegrating, somehow displaced European culture,” was simple: “my single-minded aim is to give existence to fantasy.” “
