Tenslotte: de toekomst.
Daarover moet ik kort zijn. Mijn eigen vooruitzichten liggen ergens anders. Voor alle nog actieve HB-collega’s hoop ik dat zij perspectief houden op nog vele productieve jaren. Er zijn veel onzekerheden. Blijven hogeschoolbibliotheken bestaan? Wat is de toekomst van de hogescholen, van het HBO?

In een artikel in InformatieProfessional (sep. 2011) (1) geeft Ria Paulides (secretaris SHB-bestuur) een momentopname van de stand van zaken anno 2011. Er zijn veranderingen gaande op alle fronten. De dienstverlening aan studenten, docenten en onder-zoekers. De fysieke en digitale leeromgeving. De organisatorische plaats en inrichting. Nieuwe taken en vaardigheden. Wat mij opvalt is de optimistische toon van het artikel. Paulides onderstreept het belang van samenwerking, met name vanuit het SHB. Geen woord meer over het SHB-rapport Beelden van bibliotheken van vijf jaar terug. De daarin beschreven toekomstscenario’s waren in veel opzichten toch iets minder rooskleurig.

De Vooruitblik op de HBO-bibliotheek (2) van collega Raymond op zijn Vakblog spreekt mij toch meer aan. Hij is heel wat kritischer als het gaat om de toekomst: ‘De komende jaren zal telkens weer de vraag terugkomen welke toegevoegde waarde een hogeschoolbibliotheek heeft voor een hogeschool. Daar moeten we met betere antwoorden op komen dan dat we nu doen’. Raymond verwacht dat er de komende 10 tot 15 jaar binnen de hogescholen nog steeds tal van activiteiten en diensten zullen zijn op gebied van (documentaire) informatievoorziening. Voor informatieadviseurs of -intermediairs die daarop inspelen blijft er dus echt nog wel een hoop werk te doen. Maar of die activiteiten onder de noemer ’hogeschoolbibliotheek’ zullen doorgaan is voor hem een vraag.

Ook John Mackenzie Owen (sinds september 2011 emeritus hoogleraar informatiewetenschap UvA) zet het een flink stuk scherper neer. In een ander InformatieProfessional-artikel (apr. 2011) (3) schetst hij drie typen bibliotheekfuncties- waarvan er twee relevant zijn voor de hogescholen.

Ten eerste de traditionele, maar volgens Mackenzie Owen steeds meer overbodige bibliotheek. Vanouds de opslagplaats van grote (UB)of minder grote (HB) fysieke collecties. En hordes studenten vinden er dagelijks een aantrekkelijke studieplek. Maar je moet je afvragen welke relatie er bestaat tussen de bibliotheek en wat mensen zeggen daar te doen. (Lees ook het artikel van Leen Liefsoens in InformatieProfessional dec. 2011) (4). Studieplekken hoeven niet perse meer in een bibliotheek gesitueerd te zijn. Wat is dan toekomst van de bibliotheek als gebouw?

Briefje van mijn voorganger bij de ASCA, 1974. Heb ik altijd laten hangen, als een welgemeend advies aan alle passerende kenniswerkers / hoofdarbeiders

In de tweede plaats is er de digitale bibliotheek, het verzamelde aanbod van digitale informatie en diensten dat de bibliotheek aan zijn gebruikers aanbiedt. Ook dat aanbod blijkt in een grote behoefte te voorzien. Alleen is hier de vraag of die digitale bibliotheek het op den duur niet moet afleggen tegen oplossingen op webschaal (Google, cloud).

Mackenzie Owen: ‘De toekomst van de bibliotheek in universiteiten hogescholen kunnen we aflezen uit het gedrag van de huidige studenten. Dat betekent: een goed geoutilleerde studieplek, een overal toegankelijke, uniforme digitale bibliotheek, en ondersteuning bij het gebruik van sociale media ten behoeve van studie en onderzoek.’ Hij stelt voor om toe te werken naar een gecentraliseerde, landelijke digitale bibliotheek: een Nederlandse Bibliotheek voor het Onderwijs. Een intrigerend idee. Maar of verwezenlijking ervan een haalbare kaart is? (zie de reactie van Bas Savenije,  directeur KB,  in InformatieProfessional, sep. 2011) (5).

Welke kant het op gaat, daar is nog van alles op te zeggen.
Maar dat heb ik nu genoeg gedaan.
Het is mooi geweest.

Literatuur:

1. Paulides, R. (2011). De hogeschoolbibliotheken: vandaag al bezig met morgen. Digitale Bibliotheek, 9, p. 4-10.
2. Snijders, R. (2012). Vooruitblik op de HBO-bibliotheek. Vakblog, 13-01-2012
3. Mackenzie Owen, J. (2011). De Nederlandse Bibliotheek voor het Onderwijs. InformatieProfessional, 4, pp. 18-21.
4. Liefsoens, L. (2011). Wat doen studenten nu echt in de bibliotheek? InformatieProfessional, 12, pp. 24-27.
5. Savenije, B. (2011). Differentiatie, ja graag. InformatieProfessional, 9, pp. 22-23.

Hoe staat het met de rol van de bibliothecaris, mediathecaris, informatiebemiddelaar, informatiespecialist of hoe de professionals tegenwoordig ook mogen heten? Die rol lijkt mij cruciaal voor de toekomst van de hogeschoolbibliotheek.

Ik zal mij hier niet bezighouden met de details, zoals functiegebouw, functieprofielen, taakbeschrijvingen, competenties, opleiding, arbeidsmarkt ed. Niet omdat ze niet interessant zouden zijn. Ik weet nog goed hoe er in het grijze verleden is gestreden voor een deugdelijke standaardfunctiebeschrijving (toen nog onderwerp van overheidsbeleid). Maar ik heb door de jaren heen altijd een brede, algemene invulling van mijn eigen functie voor ogen gehad. Als bibliothecaris, c.q. mediathecaris moet je gewoon van alle markten thuis zijn. Bovendien flexibel en ondernemend genoeg om op onbekend terrein aan de slag te gaan. Ik vind informatiebemiddelaar, zoals de functie bij Windesheim heet, een passende benaming. Het gaat eigenlijk altijd om het leggen van verbindingen. Tussen informatievraag en informatieaanbod, tussen informatiezoekers en experts, en tussen verschillende partijen of belanghebbenden. Je moet schakelen tussen diverse media, tussen uiteenlopende informatiesoorten, tussen theorie en praktijk.

Tegenwoordig wordt veel gesproken over disintermediation. De stelling is dat in dit digitale tijdperk de meeste informatiezoekers zich met hun 24/7 toegang tot internet en Google prima kunnen redden. Zeker de huidige generaties studenten (vaak aangeduid als Generatie Y en in toenemende mate Generatie Z) kent eigenlijk geen wereld meer zonder internet en social media. Ze lijken weinig behoefte te hebben aan de tussenkomst van informatie-intermediairs. Of zijn zich niet eens meer bewust van de mógelijkheid om hulp in te roepen als  informatie zoeken een probleem oplevert. Uit allerlei onderzoek blijkt er een groeiende kloof tussen het  informatiegedrag van de digital natives en de organisatie van de digitale bibliotheek. In een  paper/presentatie voor de conferentie Inforum, mei 2011 vat Heike vom Orde (IZI, Bayerische Rundfunk) de opgave voor de informatiespecialisten krachtig samen: ‘Up to now, most of the online information resources we have provided rely on the assumption that our users have a sophisticated understanding of information retrieval in databases or repositories and a strong motivation to seek information until they find what they are looking for. But in the light of the research findings cited above, this seems to be an illusion we have become accustomed to believe in. Consequently, we should focus on easy-to-handle and interactive information services that meet expectations, individual information needs and search competencies of ‘digital natives’. In practice, we must increase the responsiveness to their needs dramatically.’ (1)

Als de onderzoekstrend op hogescholen doorzet, denk ik dat er hoe dan ook aanleiding is om de rol van bemiddelaar te versterken. Adams en Blandford (UCLIC) schetsen in hun paper The developing roles of digital library intermediaries (2006) (2) een inkijkje in de onderzoekspraktijk en de veranderende rollen van intermediairs in het digitale landschap. Ik schreef daar al eerder een blogpost over. Zij komen uit op vier typen rollen: creating awareness; making accessible; supporting interpretation (or making it usable); and ensuring quality. In mijn eigen vertaling: help studenten en medewerkers om hun informatiebehoeften te formuleren, help informatiezoekers bij het verkrijgen van toegang tot informatiebronnen, bij het analyseren en gebruiksklaar maken van informatie en bij het beoordelen en borgen van de kwaliteit van die informatie. Als je die vier rollen samenpakt heb je de generieke functie van intermediair al zowat uitgetekend.Adams en Blandford laten het niet bij theorie, maar geven in hun verslag ook sprekende praktijkvoorbeelden van die rollen. Het zou interessant zijn om bij gelegenheid een soortgelijk onderzoek te doen onder HB-bibliothecarissen.

Een veel algemener voorbeeld werd gesignaleerd in InformatieProfessional (dec. 2011). Dow Jones Factiva (3) onderzocht het informatiegedrag van werknemers in bedrijven en kwam tot een opmerkelijke conclusie: het aloude onderscheid tussen informatieprofessionals en eindgebruikers is te simpel. Er kunnen wel zes verschillende types (persona’s) worden onderscheiden, die elk op een andere manier met informatie omgaan: het Kompas, de Verbinder, de Kapitein, de Verzamelaar, de Verkenner en de Infopro (a next generation corporate librarian). Met andere woorden, informatiewerkers zijn niet allemaal gelijk. En ook intermediairs heb je in soorten. Het zou mij niet verbazen als zelfs in de kring van hogeschoolbibliothecarissen deze typeringen nog te herkennen zijn.

Verrassingen zijn niet uitgesloten. Collega Esther Eisen-Tijssen vertelde mij afgelopen week dat zij het komende semester op uitnodiging van de opleiding Commerciële Economie nauw betrokken zal zijn bij een aantal onderwijsactiviteiten. Voor de minor deskresearch moeten derdejaarsstudenten aan de hand van een casus onderzoek doen naar verschillende thema’s op gebied van marketing. Een andere groep studenten moet voor hun afstuderen een marketingplan schrijven. Ook daar komt deskresearch bij kijken. Esther draait mee met de begeleidende docenten en levert op verschillende punten de gewenste informatie(diensten): meedenken met de opzet van de minor, training in deskresearch, databankenuitleg, bronnenverkenning, enz. De opzet doet mij sterk denken aan mijn kortdurende ervaringen met PGO bij de opleiding MWD, eind jaren ’90. Het gaat vooral om het veranderperspectief: de bibliothecaris stapt af van zijn traditionele, ondersteunende rol – dikwijls nog aan de zijlijn – en vindt een nieuwe positie als ‘embedded librarian’, midden in het onderwijs. Dat in dit geval een opleiding het initiatief neemt, een opening biedt, is opmerkelijk. Het betekent dat het belang, de toegevoegde waarde van een intensieve informatiedienstverlening toch op enig moment wordt onderkend. Een dergelijke samenwerking met het onderwijs biedt in mijn ogen de beste kansen voor informatie-intermediairs in hogeschoolbibliotheken.

Literatuur:

1. Orde, H. vom. (2011). Digital Natives’ and Online Information Resources: How They Search and What We Offer. PDF paper/PDF presentatie voor conferentie Inforum, mei 2011.
2. Adams, A. & Blandford, A. (2006). The developing roles of digital library intermediaries. UCLIC [Working paper, PDF]
3. Brynko, B. (2011). Factiva: Personas in the Workflow. Information Today, 1 dec. 2011.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (9): de rol van informatie-intermediair)

Bij Windesheim werd voorjaar 2010 onderzoek gedaan naar de zwakke relatie tussen het Mediacentrum en het onderwijs. Daaruit bleek onder andere het gemis van een onderwijskundige visie op de informatiedienstverlening. Zowel ten aanzien van de fysieke leeromgeving, als ook op inhoudelijke punten.

Er werd een proces in gang gezet dat moest leiden tot een heroriëntering van het Mediacentrum. Collega Raymond Snijders en ik kwamen al brainstormend uit op een alternatieve benadering die de leemte kon vullen: de hogeschoolbibliotheek als bedrijfsbibliotheek.

Op zich was dat niet echt een nieuwe vondst. Annette Wewel, was in de jaren ’70 een bevriende collega-bibliothecaris van de sociale academie De Aemstelhorn in Amsterdam. In een artikel in Open in 970 schetste zij een beeld van haar bibliotheek als een speciale bibliotheek (1).

Het is een van de eerste beschrijvingen van een HBO-bibliotheek, nog vóór het onderzoek in 1973 van de Rijkscommissie van Advies inzake het Bibliotheekwezen.

In het inmiddels antiquarische handboek Bibliotheek en documentatie (3e herz. dr. 1986. p 46) staat onder de paragraaf over Speciale Bibliotheken het volgende te lezen: ‘Een bijzondere categorie speciale bibliotheken wordt gevormd door de bibliotheken van het hoger beroepsonderwijs’. Maar, schrijft auteur H. Sleurink (toen bibliothecaris van TH Enschede), deze ‘academiebibliotheken zullen […] door toekomstige coördinatie of zelfs integratie HBO/WO op den duur gerekend kunnen worden tot de WB’. (2).

Een andere verwijzing bevatte de toespraak van Arjen Tilstra in 1988: ‘de bedrijfsbibliotheekfunctie zal in belang toenemen’.(3).

In het boekje De digitale bibliotheek (2007, 4)  schets Kees Westerkamp het beeld van een digitale variant van de speciale of bedrijfsbibliotheek. Hij ziet een digitaal informatiecentrum als een combinatie van drie hoofdfuncties:  a) de functie van bibliotheek of documentatiecentrum: het aanbieden van externe en interne informatiebronnen of verwijzingen naar zulke bronnen; b) de functie van contentmanagement: het aanbieden van verrijkte informatie, na bewerking door eindgebruikers of informatiespecialisten; c) de functie van kennismanagement, die vooral gericht is op het faciliteren van onderlinge kennisdeling. Dat zijn naar mijn idee precies de functies die ook bij de hogeschoolbibliotheek vooropstaan.

Ik geloof niet dat bij hogeschoolbibliothecarissen de karakterisering als bedrijfsbibliotheek erg populair zal zijn. Vanouds is er veel meer affiniteit met universiteitsbibliotheken (wetenschappelijke informatie, vakreferenten, databanken) of openbare bibliotheken (uitlening, marketing, retailconcept). De kern van een speciale bibliotheek (SB)-benadering ligt in een sterk accent op informatiedienstverlening ten behoeve van de primaire bedrijfsprocessen. Bij Windeheim heten het de drie O’s: onderwijs, onderzoek en ondernemen. Zoals ik het zie moet de bibliotheek niet alleen inspelen op de – meestal vrij basale – informatiebehoeften van studenten. De bibliotheek dient ook en steeds meer te opereren als tweedelijnsvoorziening, waar met name medewerkers (docenten en onderzoekers) met complexe informatievragen terecht kunnen. Als verzamelpunt voor intern geproduceerde, digitale kennisproducten en leermaterialen. Als werkplaats voor nieuwe activiteiten zoals het opzetten van repositories, media- en contentbewerking; advisering over auteursrechten en over documentbeheer; bijdragen aan de digitale infrastructuur, aan de ontwikkeling van e-learning, etc. Door alles heen moet het besef groeien dat effectiviteit en doelmatigheid voorop staan. En er zal serieus ingezet moeten worden op het participeren in (regionale) kennisnetwerken en andere samenwerkingsvormen. Zulke ambities, bij elkaar opgeteld, vormen een beleidskoers voor het Mediacentrum die toch redelijk vernieuwend mag heten. Maar de plannen moeten eerst nog wel worden uitgevoerd. En uiteindelijk zal ook hier gekeken moeten worden naar de werkelijke opbrengst, de toegevoegde waarde voor de organisatie.

Literatuur:

1. Wewel, A. M.J. De bibliotheek van een sociale academie. Open, 2, 11, pp. 745-752. (PDF)
2. Sleurink, H. (1986). Bibliotheken en documentatie-instellingen: typologie. In: P. Schneiders, (red.) (1986). Bibliotheek en documentatie : handboek ten dienste van de opleidingen (p. 46). Deventer: Van Loghum Slaterus. (3e dr.). ISBN 9060017692 /  9789060017692.
3. Tilstra, A.(1988). Van accepteren naar waarderen: versterking (rechts)positie HBO-bibliothecarissen. Open, 20, 11, pp. 374-377.
4. Westerkamp, K. (2007). Op schoot bij de eindgebruiker. In: Meij, B. van der & K. Westerkamp (2007). De digitale bibliotheek (pp. 11-25). Rotterdam: Essentials. ISBN 9789077252055.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (9): de rol van informatie-intermediair)

Zolang er geen zicht is op een bruikbare, algemeen geaccepteerde methodiek voor waardebepaling, zullen hogeschoolbibliotheken het moeten hebben van andere onderbouwingen.

In 1981 formuleerde de Centrale Bibliotheekcommissie van de Katholieke Leergangen in Tilburg als een van de eersten een onderwijskundige benadering van de HBO-bibliotheek (1).  De aanwezigheid en de inrichting van een bibliotheekvoorziening werd gekoppeld aan algemene doelstellingen voor het HBO. Je zou kunnen zeggen: algemene HBO-competenties, al was het woord competentie toen nog niet in het HBO-woordenboekje opgenomen. Een van die doelstellingen luidde: ‘De HBO-abituriënt is in staat nieuwe ontwikkelingen in zijn vakgebied bij te houden en daarvoor een voor hem functioneel documentatiesysteem in te richten.’ Hoe de bibliotheek hierop diende in te spelen was echter nog niet zo duidelijk.

Dat veranderde met de opkomst van het probleemgestuurd onderwijs (PGO). De genoemde Centrale Bibliotheekcommissie verwees daar ook al naar. De Universiteit van Maastricht had vanaf haar oprichting (1976) gekozen voor PGO als onderwijsmodel. In de jaren ’80 kreeg PGO ook in het hoger beroepsonderwijs voet aan de grond. Vaak echter met eigen varianten zoals probleemgericht onderwijs of projectonderwijs. Ik maakte pas laat kennis met PGO. In 1997 verhuisde ik mee met de opleiding Maatschappelijk Werk en Dienstverlening (MWD) naar een tijdelijke locatie in de binnenstad van Groningen. De opleiding was net gestart met PGO, zoveel mogelijk volgens het Maastrichtse model. Die werkvorm – met inbegrip van de zevensprong, de module- of blokboeken en de strakke planning – sprak mij wel aan. De docenten gaven een kleine literatuurselectie mee als voorzet. Maar de studenten werden geacht zelfstandig hun casus uit te werken aan de hand van eigen literatuuronderzoek. Ik zat op die locatie bij wijze van spreken om de hoek van de leslokalen, met een kleine collectie en een aantal pc’s. Als er nog extra materiaal nodig was fietste ik even naar de nabije boekhandel om inkopen te doen. Wat mij vooral bijbleef was de nauwe samenwerking met studenten en docenten. Na ruim twee jaar moesten wij helaas weer opbreken en verhuisden eind 1999 naar de campus op het Zerniketerrein. Daar werd de opleiding MWD onderdeel van de sector sociale opleidingen. Mijn minidocumentatiecentrum ging op in een grotere sectorbibliotheek. De laatste jaren hoor ik weinig meer over PGO. Er zullen zeker opleidingen zijn, o.a. in het domein gezondheidszorg, die nog volgens het PGO model werken. Maar als motor van bibliotheekvernieuwing speelt het idee nu waarschijnlijk geen rol meer.

Ongeveer in diezelfde tijd, in 2001, begon de introductie van lectoren in het HBO. De onderzoekstrend bevat nieuwe aanknopingspunten voor bibliotheek en informatiedienstverlening. Vooral waar het gaat om toepassingen van literatuuronderzoek, deskresearch, internet- of webresearch. Trainingen in informatievaardigheden worden nu opgewaardeerd naar onderzoeksvaardigheden. Er komt meer nadruk te liggen op instructies in het gebruik van databanken en bibliografische hulpmiddelen zoals Endnote. Vergeleken met PGO is de opkomst van praktijkgericht onderzoek veel grootschaliger. Er staat ook meer druk achter, zowel binnen de hogescholen als vanuit de overheid. De verdere ontwikkeling is echter moeilijk te voorspellen. Er bestaan verschillende inzichten over de plaats en inhoud van onderzoek in het HBO. Ook de relatie tussen onderzoek en onderwijs moet nog groeien. Bij Windesheim heb ik het afgelopen jaar een promovendus geassisteerd met o.a. het checken van literatuurverwijzingen, stukjes aanvullend literatuuronderzoek, materiaal opsporen, ed. Dat is wel een iets andere ervaring dan het beantwoorden van vragen aan de informatiebalie. Hoe dan ook, ik schat dat het perspectief van onderzoek, kennisinstituut en kennisdeling een sterke impuls bevat voor bibliotheekvernieuwing. Informatieprofessionals die met die onderzoekspraktijk willen meegroeien zullen bereid moeten zijn om te investeren in nieuwe kennis en vaardigheden.

Eén hogeschool heeft een bijzonder antwoord gevonden op de vraag naar de onderwijskundige onderbouwing. In 2006 en 2007 opende Hogeschool Avans op drie locaties een geheel nieuw concept van haar fysieke leer- en werkomgeving: Xplora. Over de totstandkoming van deze vernieuwing schreef Ellen Simons (adjunct-directeur van het Leer- en Innovatiecentrum van Avans Hogeschool) in 2010 een artikel in Liber Quartely (2). Ruim tien jaar eerder was men bij Avans al gestart met het ontwikkelen van ideeën over een nieuwe onderwijsvisie. Daarbij werd nadrukkelijk een verbinding gelegd tussen onderwijsvernieuwing en bibliotheekinnovatie. Voorbeelden van bibliotheekvernieuwing bij buitenlandse universiteiten (de Learning Grid, University of Warwick, en het Learning Centre, Sheffield Hallam University) legden de bodem voor het transformatieproces bij Avans. De vroegere mediatheken werden omgetoverd tot een multimediaal leercentrum, onder de fraaie naam Xplora. Xplora vormt de kern van het Leer- en Innovatie Centrum (LIC) waar informatiespecialisten nauw samenwerken met onderwijsontwikkelaars. Verder is het LIC in 2009 begonnen met een eigen vorm van prestatiemeting, op basis van Activity-Based Costing. Avans is met deze ontwikkeling nog steeds een uniek en toonaangevend voorbeeld onder hogeschoolbibliotheken. Toch vraag ik mij af waarom dit concept tot dusver geen brede navolging heeft gekregen bij andere hogescholen. Ik kan mij twee redenen voorstellen: a) het inrichten van zo’n geavanceerde fysieke learning place vraagt een (te) grote financiële investering; b) het ontbreekt aan een vergelijkbare, vernieuwende visie op onderwijs en informatiedienstverlening.

Literatuur:

1. Centrale Bibliotheekcommissie van de Katholieke Leergangen te Tilburg (1981). De HBO-bibliotheek: een onderwijskundige benadering. Open 13, 4, pp 246-252.
2. Simons, E.(2010). The new Learning Environment: Impact on Staff and Students. Liber Quarterly, 20, 2, pp. 258-269.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (8): de hogeschoolbibliotheek als bedrijfsbibliotheek)

Als ik die bijna veertig jaar ontwikkeling overzie, kan ik niet om de vraag heen wat eigenlijk de bestaansgrond van de hogeschoolbibliotheken is.

Die vraag is naar mijn idee al die jaren nooit helemaal van tafel verdwenen. En in deze tijd waarin het HBO onder vuur ligt en veel instellingen moeten bezuinigen is hij actueler dan ooit. Een goed antwoord is er eigenlijk niet.

Rapporten als Beelden van bibliotheken en de SHB benchmark vertellen weliswaar iets over de huidige stand van zaken. Maar ik mis daar een richtinggevende interpretatie. Hoe waarderen belanghebbenden (studenten, docenten, bibliothecarissen en managers) hun bibliotheekvoorziening? Hoe kun je nut en noodzaak van bibliotheken beoordelen in hun eigen, plaatselijke context? En welke invloed heeft schaalgrootte op kwaliteit en waardering van de voorziening?

Het is op zich een goede zaak dat via de benchmark statistische basisgegevens verzameld worden. En dat steeds meer hogescholen daaraan deelnemen. De cijfers geven enig inzicht in de feitelijke situatie. Ze bieden de mogelijkheid tot onderlinge vergelijking, aan de hand van waarden als gemiddelde, mediaan, minimum en maximum. De meeste indicatoren betreffen de inputkant (budget, besteding, formatie, fysieke en digitale collectie, gebruikersgroepen). Enkele gaan over het gebruik (uitleningen, raadpleging databanken). Het is niet precies duidelijk wat deze cijfers zeggen over de kwaliteit van de voorziening. Bovendien is het aan de deelnemers zelf overgelaten in hoeverre zij benchmarkgegevens in hun beleid willen betrekken. In mijn ogen is het dan toch een beetje de vraag waar men met deze gegevensverzameling naar toe wil.

Benchmarking zou naar mijn idee de aanzet kunnen zijn voor een meer strategische vorm van bibliotheekanalyse of -evaluatie. Waarop je vervolgens twee soorten acties kunnen baseren: een lokaal verbeterbeleid voor individuele bibliotheken en het ontwerpen van nieuwe toekomstscenario’s. Bibliotheekevaluatie zou zich niet moeten beperken tot het observeren van de interne bibliotheeksituatie. Veel belangrijker lijkt mij dat pogingen worden gedaan om de meerwaarde (1) van de bibliotheekvoorziening te achterhalen. Wat zijn de resultaten en effecten voor het onderwijs en de organisatie?

Prestatiemeting in bibliotheken is een complex onderwerp. Specialisten op dit terrein hebben uiteenlopende methoden en technieken ontwikkeld. Als geïnteresseerde leek heb ik het gewaagd om daar al eens eerder een blogpost over te schrijven. Het SHB zou een belangrijke stap kunnen zetten door onderzoek te (laten) doen naar een bruikbare en breed inzetbare methodiek voor waardebepaling bij hogeschoolbibliotheken.

De bundel De digitale bibliotheek (2) bevat als hoofdstuk 6 een artikel over De waardebepaling van een digitale bibliotheek. Hierin beschrijft Bart van der Meij een aantal belangrijke aspecten: kostenbesparing, toegevoegde waarde, return on investment (ROI), service level agreements (SLA’s) en kritische succesfactoren. Concrete opbrengsten van de digitale bibliotheek kunnen zijn: betere toegankelijkheid, grotere nauwkeurigheid (bij het beantwoorden van vragen), verbeterde productiviteit van medewerkers, kennisdeling.
Developing a values scorecard (3) is een presentatie van J. Stephen Town en Martha Kyrillidou (27). Zij geven een idee hoe een evaluatiestrategie eruit kan zien, toegespitst op een variant van de balanced scorecard. In de presentatie komt een schema voor van ‘de bibliotheek als systeem’. Het plaatje komt uit een artikel van R. H. Orr: Measuring the goodness of library services (1973) (4).

 In het schema kun je goed zien waar het verschil zit tussen het meten van input- en output gegevens (resources, utilization) en het onderzoeken van effecten of meerwaarde (value, beneficial effects). Ik ken het plaatje al langer. In 1982 werd het op mijn voorstel opgenomen in het rapport van de Commissie Financiering. Blijkbaar is het nog steeds actueel.

Literatuur:

1. Mays, R., Tenopir, C., & Kaufman, P.(2010). Lib-Value: Measuring Value and Return on Investment of Academic Libraries. Research Library Issues 271, pp. 36-40. (PDF)
2. Meij, B. van der (2007). De waardebepaling van een digitale bibliotheek. In: Meij, B. van der & K. Westerkamp (2007). De digitale bibliotheek (pp. 107-127). Rotterdam: Essentials. ISBN 9789077252055.
3.  Town, J. Stephen & Kyrillidou, M. (2011). Developing a values scorecard. [Presentation for the 9th Northumbria International Conference on Performance Measurement in Libraries and Information Services, 22-25 August 2011, University of York] (Overzicht presentaties) 
4. Orr, R.H.(1973). Measuring the goodness of library services: a general framework for considering quantitative measures. Journal of Documentation, 29, 3, pp. 315 – 332.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (7): onderwijskundige onderbouwing)

De Groep HBO-bibliotheken werd op 17 mei 1982 omgezet in de Sectie-HBO-bibliotheken. Deze had een meer formele status binnen de NVB. In 1988 veranderde de Sectie opnieuw van naam. Het werd de Afdeling Hogeschoolbibliotheken (NVB-HB). 

De Sectie, c.q. Afdeling HB hield lange tijd tweemaal per jaar een ledenvergadering. Daarnaast werden studiemiddagen, excursies en werkbezoeken bij de lidbibliotheken georganiseerd. Vooral deze Kijkjes in de keuken konden rekenen op veel belangstelling. Een losse greep uit de veelheid van onderwerpen die door de jaren heen aan de orde kwamen: elektronische tijdschriften, intranet, onderwijsinnovatie, competenties, informatievaardigheden, de elektronische leeromgeving (ELO), het imago van de HBO-bibliothecaris, functiedifferentiatie, digitale informatiebalies, e-books, collectieprofielen, beeldmateriaal en auteursrechten, federated search, kennismanagement, 23 dingen. Met de Afdeling Wetenschappelijke Bibliotheken (NVB-WB) werden verschillende gezamenlijke studiereizen op touw gezet, naar bibliotheken in het buitenland.
In het kader van dit verhaal pik ik twee HB bijeenkomsten er nog even uit.

• Op 31 maart 1994 werd in Ede een studiedag gehouden over Kwaliteit en efficiency in de bibliotheek : opzet en inrichting van de HBO-Bibliotheek in relatie tot het onderwijs en het beroep. (1). Eigenlijk hetzelfde thema dat Arjen Tilstra in 1988 de hogeschoolbibliothecarissen al eens had voorgehouden. De organisatie was in handen van Bureau Infomanagement (Annemieke Jurgens). Het verslag bevat de teksten van vier lezingen. De sprekers leggen in hun bijdragen een relatie tussen kwaliteitszorg en verschillende aspecten van de beroepspraktijk in de post STC-fase: de kwaliteit van het bibliotheekvak en de invloed van technologische ontwikkelingen; de kwaliteit van de collectie en de invloed van onderwijsveranderingen; de kwaliteit van het bibliotheekgebouw en de werkwijze van een architect; de ontwikkelingen binnen de hogeschool en de inrichting van de bibliotheek. In laatstgenoemde lezing geeft Magda Lokhorst (in die tijd hoofd Mediacentrum van hogeschool Windesheim) een impressie van tien jaar onderwijsbeleid en de positie van de bibliotheekvoorziening bij Windesheim.
  .
• Het 25-jarig jubileum van de afdeling werd op 22 november 2001 feestelijk gevierd in het Bibliotheektheater te Rotterdam. Het thema was Hey librarian, can you beam me up? wat willen de toekomstige klanten van ons? (2). Een historisch overzicht van de belangrijkste ontwikkelingen binnen de afdeling werd door Hanneke Dam (toen senior informatiebemiddelaar hogeschool Windesheim) nog eens op een rij gezet. Andere sprekers waren: Fancisco Jole (freelance journalist) , Bas Savenije (voorzitter NVB), Lourense Das (NVB-afdeling LWSVO).

Sinds 2000 werd de Afdeling HB geconfronteerd met een gestaag dalend ledenaantal. De laatste jaren waren er ook minder activiteiten. En was het steeds moeilijker om bestuursvacatures vervuld te krijgen. Er werd meer samenwerking gezocht met de Afdeling WB, met wie de HB al in een cluster verenigd was. En nog maar zeer recent, op 17 november 2011, zijn de beide NVB afdelingen – HB en WB -, officieel gefuseerd tot één nieuwe Afdeling Onderwijs en Onderzoek. Nu de Afdeling Hogeschoolbibliotheken formeel gesproken tot het verleden behoort, is het helemaal zaak om te redden wat er nog aan historisch materiaal te redden is. Een HB-archief of vakdocumentatie kan op dit moment met enige moeite nog worden ge(re)construeerd. Over enkele jaren zal dat veel lastiger zijn.

Het valt natuurlijk nog te bezien of de onderlinge samenwerking tussen de hogeschoolbibliotheken met deze fusie gered is. Misschien moet je achteraf vaststellen dat de HB als organisatie nooit heel erg sterk is geweest en – net als vele andere verenigingen trouwens – vooral dreef op de inzet van slechts enkelen. Misschien is er sprake van een dieper liggend probleem, dat te maken heeft met de toekomst van de hogeschoolbibliotheken zelf.

Binnen de HB bestond al enige tijd het streven naar een consortiumpositie in de onderhandelingen over databanklicenties. Dat streven mondde in 2003 uit in de oprichting van een zelfstandige rechtspersoon: het Samenwerkingsverband Hogeschool Bibliotheken (SHB). Het SHB stelt zich weliswaar een breder doel, namelijk ‘om de kwaliteit van de documentaire informatievoorziening voor het HBO te bevorderen en om de belangen van de hogeschoolbibliotheken te behartigen’. Onder andere op gebied van benchmarking, digitale bibliotheek en licenties, informatievaardigheden, leeromgeving en toekomstvisie. De voornaamste activiteit betreft nog steeds het onderhandelen over databanklicenties, door de werkgroep Licenties. Daarnaast onderhoudt de werkgroep Benchmarking een jaarlijks vergelijkend overzicht van een aantal basisgegevens, zoals budget, formatie, collectie, uitleningen. (het meest recente overzicht bevat de benchmarkgegevens over 2009) (3).

Een bijzondere SHB-publicatie verscheen in 2006: Beelden van bibliotheken (4) Dit rapport bevat een viertal toekomstscenario’s voor de hogeschoolbibliotheken. Ik vat ze in eigen woorden kort samen:

• ICTO-dag.nl: de hogeschoolbibliotheken spelen in op ontwikkelingen rond onder-wijs en ICT met landelijk georganiseerde studiedagen.
• GoogleStudent.com: de zelfredzame student is baas over zijn eigen leerproces. Voor zover hij daarbij nog behoefte heeft aan informatie kan hij de applicatie GoogleStudent gebruiken.
• HBOportal.com: de fysieke bibliotheken zijn verdwenen. Daarvoor in de plaats is er een commercieel bedrijf dat zich bezighoudt met het vermarkten van informatieproducten voor het onderwijs.
• Hinex.org: de fysieke bibliotheken zijn verdwenen. Ze zijn vervangen door een landelijke organisatie die alle nog gewenste bibliotheek- en informatietaken aanstuurt.

De scenario’s zijn inmiddels vijf jaar oud. Het is mij niet bekend of het SHB heeft onderzocht wat het effect ervan geweest is. En of er plannen zijn voor vervolgacties.

Literatuur:

1. Jurgens, A. & Vermeulen, I.(1994). Kwaliteit en efficiency in de bibliotheek: opzet en inrichting van de HBO-Bibliotheek in relatie tot het onderwijs en het beroep: verslag van de studiedag op 31 maart 1994 te Ede. Amsterdam : InfoManagement. ISBN 9073558026 / 9789073558021. [Het verslag is voor zover ik heb kunnen nagaan alleen nog aanwezig bij de Koninklijke Bibliotheek; een kopie is in mijn bezit].
2. NVB afdeling HB, jaarverslag 2001 (PDF)
3. SHB Benchmark 2009 (PDF)
4. Meijer, W., Nekkers, J., & Pijlman, P. (2006). Beelden van bibliotheken: toekomst-scenario’s voor hogeschoolbibliotheken. [S.l]: [s.n.]. [Rapport in opdracht van het Samenwerkingsverband Hogeschool Bibliotheken (SHB)]. (SHB Beelden van bibliotheken (PDF)

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (6): prestatiemeting en waardebepaling)

De Academie voor Sociale en Culturele Arbeid (ASCA) ging in 1986 met nog 15 andere instellingen op in de Rijkshogeschool van Groningen (RHG) (1).

Daarnaast kwam er in hetzelfde jaar nog een andere samensmelting, tussen de Hogere Economische School (HES) en de Prinses Julianaschool (Voedingsleer, Diëtetiek en Toegepaste Huishoudwetenschappen), onder de naam Hanzehogeschool. Een vervolgfusie kon niet uitblijven. RHG en Hanzehogeschool gingen in 1993 samen verder als Hanzehogeschool tot Hanzehogeschool, hogeschool van Groningen. De naam was nog een compromis. In 1999 werd gekozen voor de huidige naam, Hanzehogeschool Groningen (HG). Zelf verhuisde ik in 2002 naar hogeschool Windesheim. Als ik er zo aan terugdenk springen enkele thema’s naar voren. Het zijn vooral persoonlijke observaties uit mijn eigen werkomgeving. Maar bij andere hogescholen zullen vergelijkbare onderwerpen hebben gespeeld.

• Nadat de STC-orkaan een beetje was uitgeraasd begonnen de RHG-bibliothecarissen aan hun lange mars door het instituut. Binnen de kersverse hogeschool moesten de afzonderlijke, decentrale bibliotheken tot een eenheid worden gesmeed en opnieuw hun organisatorische plaats vinden. Dat ging niet van een leien dakje. Zolang de fusie-effecten niet waren uitgewerkt en de hogeschool zijn draai nog niet had gevonden, was de bibliotheekvoorziening vaak een speelbal van de omstandigheden. Centraal en decentraal organiseren wisselden elkaar af als eb en vloed. Managers kwamen en gingen, al of niet ad interim. En dan was er nog de verspreide huisvesting (dislocatie) van de opleidingen. Om een beetje tegenwicht te bieden organiseerden de bibliothecarissen van de drie Groningse hogescholen een gemeenschappelijk overleg. Deelnemers waren collega’s van de RHG, de Hanzehogeschool en het Van Hall instituut. Vaak was ook de Openbare Bibliotheek Groningen uitgenodigd, vertegenwoordigd door WSF-adviseur Rob Kleijngeld. [Opm. De bibliotheken met een Wetenschappelijke Steunfunctie heten sinds 2010 Plusbibliotheken]. Binnen de RHG hielden twee heikele onderwerpen – functieherwaardering en een centrale mediatheekorganisatie – de gemoederen flink bezig. Maar om eerlijk te zijn, de RHG-bibliothecarissen stonden zelf ook niet erg stevig in hun schoenen. Beleidsmatig denken, onderlinge samenwerking, innovatief vermogen, het hield allemaal niet over. In 1998 werd een beleidsnotitie uitgebracht onder de klinkende titel Hanzemediatheek 2000 (2). Daar heb ik naderhand echter weinig meer over vernomen.
  .
• Toen ik in 2002 de overstap maakte naar Windesheim had ik het idee dat het Mediacentrum er in vergelijking met de Hanze beter voor stond. Het was een zelfstandige eenheid, centraal gepositioneerd in de organisatie en centraal gehuisvest op de campus. Bij nader inzien ontbrak het ook hier aan visie en regie, aan onderlinge afstemming en hechte teamsamenwerking. Op dit moment, tien jaar later, is het eindelijk zover dat het Mediacentrum een doortimmerd beleidsdocument oplevert, waarin de koers voor de nabije toekomst wordt uitgezet. Ik zie het als een buitenkans dat ik, met pensioen in zicht, nog aan die toekomstvisie heb mogen meesleutelen.
  .
• Al in 1983 was het Samenwerkingsverband Bibliotheken Breda e.o. voorgegaan op de weg naar catalogusautomatisering (Dietvorst, 1984) (3). Bij de Hanzehogeschool duurde het wat langer. Vanaf eind jaren ’80 experimenteerde ik met verschillende softwaretoepassingen (AskSam en Bicat) om de catalogus al zoveel mogelijk van kaartenbak naar pc over te hevelen. In 1996 werd de aftrap verricht van het project Hanzemediatheek. Doel was het realiseren van een gezamenlijk bibliotheeksysteem (bestellen, catalogiseren en uitlenen) op basis van het Pica Lokaal Bibliotheek Systeem. Alle afzonderlijke bibliotheken werden hierin geïntegreerd. Het omvangrijke project, geleid door Marjolein Nieboer (toen onderbibliothecaris bij UB Groningen), kon in 1998 met succes worden afgerond (4). Daarbij werd tevens de term bibliotheek vervangen door mediatheek. Ik had daar zo mijn bedenkingen bij. De term mediatheek was immers afkomstig uit het VO, in de context van het studiehuis (en de invoering van de Tweede Fase in 1998). Maar ja, trends hou je niet tegen.
• Een geautomatiseerd bibliotheeksysteem was nog maar de eerste stap naar het ideaal van een virtuele of digitale mediatheek. De Pica-catalogus van de Hanze bood ook toegang tot een bescheiden aantal externe bronnen: het Open Bibliotheek Netwerk, met toegang tot NCC en Online Contents en Noordnet. Bij Windesheim was in 2002 het aanbod al wat groter. Sommige databanken verschenen als CD-ROM’s (zoals ZW-CD, Pyttersen’s Almanak, Kluwer Juridische vraagbaak) die alleen op het intranet geraadpleegd konden worden. Andere waren op IP-basis online toegankelijk via een beperkt aantal daarvoor bestemde pc’s (o.a. Picarta, Krantenbank – later Lexis Nexis Newsportal – , Reach, Marketing Data). Onder aanvoering van collega en licentiespecialist Raymond Snijders werd hogeschoolbreed voor de meeste databanken online toegang gerealiseerd, daarna gevolgd door de mogelijkheid om thuis in te loggen (thuistoegang).
  .
• Het informatielandschap is inmiddels totaal veranderd. De core business van de mediatheek bestond pakweg vijftien jaar geleden nog uit boeken, een handvol databanken en een beetje internet. Vandaag zijn de prioriteiten compleet omgedraaid. Internet, databanken, en nog een beetje boeken. Ik herinner mij nog goed het moment waarop ik bij de Hanze in de weer was met Altavista en Alltheweb. En opeens een collega achter mijn rug hoorde mompelen ‘Je moet Goegel eens proberen…!’
  .
• De omslag van analoog naar digitaal was vooral goed zichtbaar in de hoek van de audiovisuele media. Vanaf halverwege de jaren ’70 werden videocollecties opgebouwd. Deels uit moeizaam bij elkaar gesprokkelde opnames van het open net, deels uit koopvideo’s. Allemaal nog fysieke informatiedragers (eerst Betamax, later VHS banden en na 2000 begon de opmars van de DVD). De enorme aantallen direct afspeelbare streaming video’s die nu op het internet te vinden zijn, waren in het pre-Youtube tijdperk gewoon onvoorstelbaar.
  .
• Van 2007 tot en met 2009 namen collega Erik Hulsken en ik deel aan het project ZoEP (Zoekprofiel Elektronische Programmagids) waarin Vrije Universiteit, hogeschool Windesheim en Rijksuniversiteit Groningen participeerden. Het project stond onder de voortvarende leiding van Sylvia Moes (Audiovisueel Centrum VU). Doel was het creëren van een tool (ZoEp Portal)waarmee docenten aan de hand van hun interesseprofiel beeldmateriaal van de publieke omroepen konden selecteren.
  .
  Een kleine anekdote tussendoor, speciaal voor de liefhebbers van oude ambachten. Mijn bijdragen waren niet altijd zo high-tech en digitaal als het project misschien deed vermoeden. Voor de profielen moest ik een trefwoordenbestand van ongeveer 1000 termen opschonen en in rubrieken onderbrengen. Een snelle geautomatiseerde methode was er niet. Wat te doen? Er schoot mij een klassieke bibliotheektechniek te binnen. Ik printte alle trefwoorden op lijsten, in kolommen en met ruime regelafstand. De tekstregels sneed ik in reepjes. Die strookjes met trefwoorden kon ik mooi op hoopjes (categorieën) leggen en verder sorteren. Net zoals ik vroeger ontelbare cataloguskaarten had gesorteerd: op auteur, titel, rubriekscode of trefwoord. Tenslotte de strookjes op A4-tjes geplakt en OCR gescand. Met die nieuwe trefwoordenlijst konden we weer vooruit.
  .
  Het ZoEP-project werd voorjaar 2010 door SURF foundation verkozen tot het meest innovatieve ICT-project in het hoger onderwijs (5). Nog geen twee jaar later zijn er sombere vooruitzichten. De opheffing van Surfmedia eind 2012 kan ook het einde van ZoEP betekenen. Binnen Windesheim draagt mediaspecialist Erik nog wel het ZoEP ideaal uit, in het onlangs geopende E-lab. Een kleine proeftuin, waar docenten kunnen experimenteren met het gebruik van streaming video, social media en web 2.0. toepassingen in het onderwijs.

Literatuur:

1. Hermus, J. & Mik, J. (1991). De Rijkshogeschool Groningen: een geschiedenis met toekomst… Groningen: Rijkshogeschool Groningen. ISBN 9053030204.
2. Bijlholt, E., Jansen, K., Koelstra, A., Koornstra, I.,Kuiper, H. & Nieboer, M.(1998). HanzeMediatheek 2000: beleidsnotitie FO-MED, 30 januari 1998. Groningen: Han-zehogeschool.
3. Dietvorst, C. (1984). Project bibliotheeksamenwerking en automatisering : rapportage over het verkennend onderzoek, 1 augustus 1983 – 1 januari 1984. [Breda]: Samenwerkingsorgaan Hoger Beroepsonderwijs Breda e.o.
4. Nieboer, M. (1998). Succesfactoren van een automatiseringsproject. InformatieProfessional, 2, 9, pp. 26-29.
5. Hoger onderwijs kiest ZoEP tot meest innovatieve onderwijsproject. 15 april 2010.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (5): Groep, Sectie, Afdeling, SHB)

Het verhaal van de HBO-bibliotheek moest eigenlijk opnieuw geschreven worden. Dit keer niet in de taal van de centrale overheid, maar met de woorden van de afzonderlijke instellingen.

Als je de jaargangen van het toenmalige vaktijdschrift Open erop naleest, krijg je niet de indruk dat de hogeschoolbibliotheken er door die fusies veel op achteruit gingen. De beroepsgroep, in die tijd een enthousiast en dynamisch gezelschap, liet regelmatig van zich horen. De bibliothecarissen hadden blijkbaar de aansporing van Arjen Tilstra ter harte genomen. Door de jaren heen werden allerlei initiatieven opgepakt, o.a. met betrekking tot samenwerking, automatisering, functieverbetering en deskundigheidsbevordering. Toch moet het aan alle kanten duidelijk geweest zijn dat de verschillen in omvang tussen de hogescholen en de omslag van overheidsbeleid naar instellingsbeleid de onderlinge verschillen tussen bibliotheken niet kleiner, maar juist groter maakten.

Een minder bekend, maar zeer lezenswaardig rapport verscheen in 1992. In opdracht van het RABIN (de Raad van Advies voor Bibliotheekwezen en Informatieverzorging) hielden onderzoekers van het NBLC een inventarisatie onder ca. 170 hogeschoolbibliotheken. Doel was het in kaart brengen van de gevolgen van de fusies, onderwijskundige veranderingen en automatisering. In de begeleidingscommissie waren vertegenwoordigd het RABIN, het NBBI (in 1997 opgegaan in TNO), de HBO-Raad en de afdeling Hogeschoolbibliotheken van de NVB. Dit rapport Onderzoek HBO-bibliotheken (1) is te beschouwen als een voorlopige tussenstand, na het begin van de STC-operatie. Bijzonder is dat de onderzoekers hun studie betitelen als een ‘eerste terreinverkenning’. Ondanks de betrokkenheid van de afdeling HB verwijzen zij nergens naar de bijna twintig jaar oude voorgeschiedenis, naar eerdere inventarisaties en publicaties. Die aanpak heeft wel als voordeel dat de situatie als het ware opnieuw, op een leeg vel papier, werd getekend. Het staat in het rapport nergens met zoveel woorden vermeld, maar ik vermoed dat de meeste respondenten de bibliothecarissen zelf waren. Enkele conclusies:

• Bij de helft van de instellingen hebben fusies geleid tot samenvoeging van bibliotheken.
• Vergeleken met voorgaande jaren is het bibliotheekgebruik toegenomen. Ook het belang van de bibliotheek is toegenomen, onder invloed van onderwijskundige ontwikkelingen.
• Collectiebudgetten zijn op peil gebleven. Maar er bestaan grote onderlinge verschillen, zelfs tussen faculteiten binnen één hogeschool. De  collectievorming ondervindt invloed van onderwijskundige veranderingen, met name de opkomst van modulair c.q. probleemgestuurd onderwijs.
• Vrijwel alle hogeschoolbibliotheken zijn in een of andere vorm bezig met een inhaalslag op gebied van (catalogus)automatisering
• Veel bibliothecarissen verkeerden in solitaire posities. De fusies hebben die situatie doorbroken. Maar tegelijkertijd zet het streven naar instellingsautonomie een rem op onderlinge samenwerking tussen bibliotheken van meerdere instellingen.

Het onderzoek diende als grondstof voor een advies van het RABIN, getiteld Het collectiebeleid in Nederland (1993) (2). Vervolgens publiceerde het Ministerie van O &W in 1994 de Nota over de landelijke structuur van de wetenschappelijke informatieverzorging waarin het regeringsstandpunt over het RABIN-advies werd verwoord (3). Die nota bevat onder paragraaf 3.2. Hogeschoolbibliotheken, wetenschappelijke steunbibliotheken en ministeriebibliotheken, p. 11) de onderstaande passage:

‘De bibliotheken van de hogescholen zijn primair gericht op de dienstverlening aan het onderwijs binnen de eigen instelling. In de organisatorische en onderwijskundige ontwikkelingen in de afgelopen jaren binnen het hoger beroepsonderwijs heeft de bibliotheekvoorziening nog onvoldoende aandacht gekregen. De RABIN constateert dat de bibliotheekvoorziening hier in het algemeen nog te weinig aansluit op de informatiebehoeften in het onderwijs. De aanbeveling van de RABIN om deze informatiebehoeften te analyseren teneinde tot een betere aansluiting te komen, wordt overgenomen. Momenteel vindt overleg plaats tussen het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen en de HBO-Raad over de opzet van zo’n analyse.

De hogescholen zullen zelf op regionaal niveau moeten bezien met welke instelling(en) zij het beste kunnen samenwerken om te beantwoorden aan de informatievragen die uitstijgen boven de directe onderwijseisen en de mogelijkheden van de eigen bibliotheekvoorziening. Per regio zijn de mogelijkheden hier verschillend. In de ene regio zal dit de dichtstbijzijnde universiteitsbibliotheek zijn, in de andere wellicht de bibliotheek met wetenschappelijke steunfunctie, terwijl in weer andere regio’s in de behoeften kan worden voorzien door een samenwerkingsverband waarin de hogeschoolbibliotheek met beide typen instellingen samenwerkt. De financiële en organisatorische uitwerking van dit soort arrangementen is de verantwoordelijkheid van de besturen van de betrokken hogescholen.’

Ik heb geen poging gedaan om te achterhalen wat er van deze nota is geworden De hogescholen hebben voor zover ik weet nooit meer iets vernomen over eventueel nieuw overheidsbeleid. Het RABIN werd op 1 januari 1994 opgeheven. Tot een nadere analyse of vervolgonderzoek is het niet gekomen. De suggestie in de richting van regionale samenwerking heeft inmiddels hier en daar wel vorm gekregen. Met als voorbeelden hogeschool Saxion met Stadsarchief en Athenaeum Bibliotheek, Hogeschool van Amsterdam met Universiteit van Amsterdam, Hogeschool Zeeland met de Zeeuwse Bibliotheek.

.

Het is moeilijk om een goed beeld te krijgen van de latere jaren ’90 tot nu. Ik ken geen document dat een enigszins complete samenvatting geeft van de afgelopen twintig jaar. Wie weet komt er nog eens een vergelijkend onderzoek naar hogeschoolbibliotheken en het gebruik ervan door studenten en medewerkers, toen en nu. Ongetwijfeld zijn er bergen materiaal geproduceerd. Alleen zullen dat vooral interne, dus niet openbare (beleids)stukken zijn. Voor onderzoekers ligt hier in elk geval nog een aardige kluif te wachten.

Literatuur:

1. Gier, W. , & Prins, H. (1992). Onderzoek HBO-bibliotheken. Den Haag: RABIN. [Onderzoek uitgevoerd door het Nederlands Bibliotheek en Lektuur Centrum, in opdracht van het RABIN, kopie in mijn bezit].
2. Raad van Advies voor Bibliotheekwezen en Informatieverzorging (RABIN) (1993). Het collectiebeleid in Nederland. [S.l. : s.n.].
3. Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen. (1994). Nota over de landelijke structuur van de wetenschappelijke informatievoorziening: regeringsstandpunt over het RABIN advies inzake het collectiebeleid in Nederland (1994). ‘s-Gravenhage: Sdu Uitgeverij. [Serie: Onderwijs en Wetenschappen, nr.23400/8/72 / Tweede Kamer, vergaderjaar 1993-1994, 23 400 VIII, nr. 72] PDF

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (4): thema’s)

De Commissie Financiering (1979), waar ik zelf aan deelnam, had tot doel voorstellen te doen over de bekostiging van de bibliotheekvoorziening. Maar door allerlei verwikkelingen konden wij pas veel later rapporteren dan gepland.

Het ministerie, op voorstel van de Werkgroep Grondslagen Rijksbegroting, introduceerde een geheel nieuwe bekostigingssystematiek voor het HBO. En er stonden nog veel ingrijpender veranderingen op stapel: de fameuze STC-operatie (Schaalvergroting, Taakverdeling en Concentratie, van 1983-1987) zat eraan te komen. Het scheelde weinig of de complexiteit van die veranderingen had ons de das omgedaan. Verder streefde de commissie ernaar om het traditionele bibliotheekperspectief aan te vullen met meer algemene managementaspecten. Als rapporteur leverde ik veel conceptteksten aan. Wanneer ik die – soms wat moeizame – formuleringen nog eens teruglees, zie ik daarin vooral een poging om door te dringen op onbekend terrein. Het eindrapport (1982) (1) geeft niet alleen suggesties voor een wenselijke bekostiging, maar laat zich ook lezen als een kapstok voor een meer bedrijfsmatig georiënteerde bibliotheekopvatting.

Ook de HBO-Raad erkende het belang van een goed geoutilleerde bibliotheekvoorziening. De Raad installeerde achtereenvolgens twee commissies die deze prioriteit moesten onderstrepen. Van 1978 tot 1980 was er de Commissie Bibliotheekvoorzieningen, onder voorzitterschap van G.J. Wijnands, van 1981 tot 1982 opgevolgd door de Commissie ad hoc Bibliotheekvoorzieningen, voorgezeten door K. Voogd.
Gerard Wijnands kende ik nog als docent van mijn documentatieopleiding aan de Frederik Muller Academie. Zijn commissie richtte zich op een nadere invulling van de onderwijskundige onderbouwing van de bibliotheekvoorziening (2). De commissie-Voogd kwam uit op de aanbeveling aan de instellingen om een bibliotheekplan te formuleren, als handvat voor de beleidsontwikkeling (3).

Van de aanbevelingen van de Commissie Financiering kwam uiteindelijk niet veel terecht. Dat was eigenlijk ook wel voorspelbaar. De rijksoverheid had tot ver in de jaren ’70 sterke bemoeienis gehad met het HBO, inclusief de bibliotheekvoorziening. Daar kwam met het STC-proces in één klap een einde aan. De trend van de terugtredende overheid bleek ook uit andere stukken: de Nota Hoger Onderwijs : Autonomie en Kwaliteit (HOAK, 1985), het Hoger Onderwijs en Onderzoek Plan (HOOP, sinds 1988), de Wet op het HBO (1986) en het concept van de Wet op het Hoger Onderwijs en Wetenschappelijk Onderzoek (WHW, 1988). Ondanks alle pogingen om een wettelijke regeling van de grond te krijgen kwam in dat laatste wetsontwerp de bibliotheekvoorziening niet voor. Zelfs de HBO-Raad zag er geen heil meer in en zag af van het instellen van nog weer een commissie, zoals men in 1987 nog van plan was (volgens A. Tilstra, 4).

Deregulering, decentralisering, meer autonomie en bestedingsvrijheid voor de instellingen, lumpsum financiering, kwaliteitszorg en concurrentie waren opeens de sleutelwoorden. Van de bijna 400 oude HBO-instellingen bleef na fusies minder dan een kwart over. De nieuwe fusiehogescholen waren voortaan zelf verantwoordelijk voor hun bibliotheekvoorziening. Zij moesten hun eigen bibliotheekbeleid op poten zetten. Op zich was dat geen onlogische stap. Maar de bibliothecarissen die net dachten te kunnen rekenen op meer overheidssteun (landelijke normen, rechtspositie) zagen die hoop in rook opgaan. Het leek erop dat na vijftien jaar, het sprookje over de ontdekking van de HBO-bibliotheek alweer uit was.

 Het werd tijd om een paar harde noten te kraken.
Op 13 juni 1984 organiseerden de bibliothecarissen van sociale academies een bijeen-komst in Den Bosch naar aanleiding van het STC-proces. Wij werden toegesproken door Hein van Raak, toenmalig adjunct-directeur van de Bossche academie. In zijn inleiding (5) wond hij er geen doekjes om: de reeks rapporten over de HBO-bibliotheken had veel weg van een repeterende discussie. En naar zijn mening ging die discussie op drie punten de verkeerde kant op:

• er was onder de bibliothecarissen geen overeenstemming over te hanteren standaardnormen, m.a.w. over de beoogde kwaliteit van de voorziening.
• verwachtingen ten aanzien van investeringen in betere voorzieningen stonden haaks op de trend naar bezuiniging op overheidsuitgaven.
• de bibliothecarissen stonden met de rug naar de toekomst waar het ging om het behalen van efficiencywinst door middel van automatisering.

Van Raak: ‘De analyses zijn gemaakt. De noodzaak blijkt voor een HBO-basisvoorziening, toch is er nauwelijks financiële ondersteuning voor een ander beleid. De discussie krijgt een repeterend karakter. Steeds dezelfde vragen omtrent standaardnormen – al dan niet wetenschappelijk onderbouwd – omtrent collectie, personeel en huisvesting. Daarnaast een groeiend inzicht dat bezuinigingen onontkoombaar zijn, terwijl juist nu de noodzaak van een beleid voor HBO-bibliotheken duidelijker wordt verwoord. Maar anderzijds de conclusie: geen integratie die tot opheffing leidt en niet praten over computergebruik, indien niet op iedere HBO-school een goede, conventionele bibliotheekvoorziening voorhanden is. Het lijkt alsof de HBO-bibliotheken de gevangenen geworden zijn van de eigen boekenkast, tactiek en strategie, of wordt een naïeve vorm van onderhandelen voorgestaan?’
En: ‘Hoe hadden de bibliothecarissen zich het verdelingsvraagstuk voorgesteld binnen de instellingen, weliswaar met grotere bestedingsvrijheid in het toewijzen van middelen tussen onderwijzend personeel en onderwijsondersteunend personeel, maar met een afname van onderwijsgelden, waarbij dan nog een duidelijk eigen bibliotheekperspectief ontbreekt en er ook geen overeenstemming is over eigen normen?’
Het moet gezegd, Van Raak had zich goed in de materie verdiept. En hij had voor een groot deel gelijk.

Wat betreft het onderwerp automatisering verwees Van Raak naar het automatiseringsproject van de Bredase bibliotheken (6). En hij onderschreef een uitspraak van Johan de Vries, destijds bibliothecaris van de HTS Zwolle: ‘Een afwachtende houding tegenover automatisering in het algemeen lijkt mij bijzonder gevaarlijk. Vanuit de automatiseringswereld worden bij de gebruikers verwachtingen gewekt  waaraan de bibliotheek bij lange na niet kan voldoen.’ (7). Ik herinner mij dat Johan in die periode o.a. een zelfgemaakte KWIC-index als catalogus demonstreerde. Wat jaren later, toen ik zelf ook in de ban van de pc was geraakt, zette hij mij op het spoor van het onconventionele maar uiterst handige tekstbase programma askSam.

Arjen Tilstra, de vroegere directeur van de Bibliotheek- en Documentatie Academie in Groningen, hield op een studiemiddag in 1988 een verhaal met dezelfde strekking (4). Hij waarschuwde voor een neerwaartse spiraal. Maar, hield hij de verzamelde HBO-bibliothecarissen voor, er waren ook kansen. Die lagen in ‘de opkomst van het kwaliteits- en effectiviteitsdenken in het onderwijs. In het bedrijfsleven is het streven naar kwaliteit en effectiviteit van producten en processen nauw verbonden met de verbetering van de informatievoorziening’. En vooral: ‘Belangenbehartiging gaat voorlopig via de weg van de inhoudelijke verbetering van de werksoort. Hoe moeilijk het ook is, alleen uw ondernemingsgeest, initiatief en zelfredzaamheid kan de neerwaartse spiraal ombuigen.’

Literatuur:

1. Commissie Financiering van de Sectie HBO-bibliotheken (NVB) (1982). HBO-bibliotheken tussen bekostiging en kwaliteitsbepaling : rapport van de Commissie Financiering van de Sectie HBO-bibliotheken (NVB). Deventer: NVB.
2. Commissie Bibliotheekvoorzieningen (1980). Het hoger beroepsonderwijs en de bibliotheekvoorzieningen. ’s-Gravenhage: HBO-Raad.
3. Commissie ad hoc Bibliotheekvoorzieningen (1982). Eindrapport van de Commissie ad hoc Bibliotheekvoorzieningen. ’s-Gravengage: HBO-Raad.
4. Tilstra, A.(1988). Van accepteren naar waarderen: versterking (rechts)positie HBO-bibliothecarissen. Open, 20, 11, pp. 374-377
5. Raak, H. van (1984) De positie van de HBO-bibliotheek in het kader van het proces van Schaalvergroting, Taakverdeling en Concentratie: inleiding gehouden tijdens een landelijke bijeenkomst van bibliothecarissen op 13 juni 1984. [opgetekend door Z. Mesman, niet gepubliceerd, kopie in mijn bezit]
6. Dietvorst, C. (1984). Project bibliotheeksamenwerking en automatisering : rapportage over het verkennend onderzoek, 1 augustus 1983 – 1 januari 1984. [Breda]: Samenwerkingsorgaan Hoger Beroepsonderwijs Breda e.o..
7. Vries, J. de (1984). Computergebruik zonder programmeren voor de (HBO)bibliotheek. Open, 16, 3, pp. 127-134.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (3): de jaren ’90)

Helaas heb ik de indruk dat maar weinig collega’s zich voor de wortels van ons vakgebied interesseren. Dagelijks houden wij ons bezig met de informatieverzorging op talloze onderwerpsgebieden. Maar er is bij mijn weten nooit een plek geweest waar wij systematisch onze eigen ontwikkelingen hebben gedocumenteerd. Ik geef toe, daar heb ik zelf ook niet genoeg aan bijgedragen. Met alle publicaties die er zijn uitgebracht zou wel een klein archiefkastje te vullen zijn. Alleen, zo’n archiefkast is er niet. Heel wat documenten zijn niet bewaard of nog maar in enkele bibliotheken (o.a. de KB) te vinden. En een historisch overzicht ontbreekt. Met één uitzondering. Er is gelukkig wel een heel goede bron als het gaat om de beginjaren, zeg maar de periode 1972-1987.

De bundel Een kwarteeuw bibliotheek en documentatie  (1) verscheen ter gelegenheid van het 75-jarig jubileum van de NVB, de Nederlandse Vereniging van Bibliothecarissen, Documentalisten en Literatuuronderzoekers (1912-1987). Hoofdstuk 6 in deze bundel gaat over de afdelingen van de NVB en bevat een paragraaf over de Sectie HBO-Bibliotheken. In iets meer dan vier pagina’s schetst Marjan Harmsen (indertijd stafdocent bij de Frederik Muller Academie in Amsterdam) op voortreffelijke wijze de opkomst van een nieuw bibliotheektype: de HBO-bibliotheek.

De ontdekking van deze tot dan toe onbekende soort staat op naam van de toenmalige Werkgroep Openbare Bibliotheken van de Rijkscommissie van Advies inzake het Bibliotheekwezen. Die werkgroep hield zich bezig met de ontwikkeling van de bibliotheken met een regionale, wetenschappelijke steunfunctie. Zij stond onder andere voor de vraag ‘welke functie de regionale steunbibliotheken voor het HBO dienen te krijgen, mede gezien de toekomstige integratie van het HBO en het universitair onderwijs in de tertiaire sector’. En ‘om met verantwoorde voorstellen te komen was het noodzakelijk de situatie ter plaatse bij de instellingen te onderzoeken en gegevens te verzamelen over budgetten, personeel, boeken- en tijdschriftenbezit ed.’ . De werkgroep produceerde in 1973 feitelijk het eerste onderzoek (2) naar de bibliotheek- en literatuurvoorziening in het HBO. Daarin stelde zij vast dat er bij de HBO-instellingen grote behoefte was aan een eigen bibliotheekvoorziening, maar dat het ontbrak aan middelen en personeel.

De in 1974 uitgebrachte Nota inzake bibliotheken van instellingen voor hoger beroeps-onderwijs : aanbevolen normen voor bibliotheekvoorziening (vanwege de omslag beter bekend als de Bruine nota) (3) maakte de discussie pas goed los. Werkgroepen, commissies, rapportages en andere mijlpalen volgden elkaar snel op. Vooral de oprichting van de Groep HBO-Bibliotheken (1976), de publicatie van het rapport Bibliotheekvoorziening bij het hoger beroepsonderwijs (die vanwege een andere kleurstelling meteen de bijnaam Groene nota kreeg, 1977) (4) en het Eindverslag van de Commissie Functiebeschrijving (1979) (5) vormden een drietrapsraket waarmee de verenigde HBO-bibliothecarissen zich met kracht in de informatiesector lanceerden.

Ik was in 1974 als bibliothecaris in dienst gekomen van de Academie voor Sociale en Culturele Arbeid (ASCA) in Groningen. De sociale academies hadden al in de eerste helft van de jaren ’70 een landelijk overleg georganiseerd, waarin tal van onderwerpen ter sprake kwamen. Enkele deelnemers (de vroegere collega’s Vincent Zondag, Annette Wewel en Henk Vonhof) hadden bovendien nauwe banden ontwikkeld met de vakbonden en het Georganiseerd Overleg tussen vakbonden en overheid. Het was dus geen wonder dat vanuit onze kant veel inbreng was in de Commissie Functiebeschrijving. Rapporteur van de commissie was Zas Mesman, toen bibliothecaris van de sociale academie in ’s Hertogenbosch. Hij had zitting in verschillende andere werkgroepen en commissies. Op onopvallende, bescheiden wijze vervulde hij de belangrijke rol van intermediair of linking pin. Met hem heb ik door de jaren heen altijd vriendschappelijk contact gehouden.

Literatuur:

1. Harmsen, M.(1987). Sectie HBO-Bibliotheken. In: J. van Goinga – van Driel, A.H.H.M. Mathijsen & E.J. Slot (red.) Een kwarteeuw bibliotheek en documentatie in Nederland (pp.194-197). Den Haag: NBLC.
2. Rijkscommissie van advies inzake het bibliotheekwezen (1973). Onderzoek naar de bibliotheek- en literatuurvoorziening bij het hoger beroepsonderwijs. Den Haag, [s.n.]
3. Rijkscommissie van Advies inzake het Bibliotheekwezen (1974). Nota inzake bibliotheken van instellingen voor hoger beroepsonderwijs : aanbevolen normen voor bibliotheekvoorziening. ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij.
4. Nuiver, J.A. (1977). Bibliotheekvoorziening bij het hoger beroepsonderwijs. ‘s-Gravenhage: Staatsuitgeverij etc. [Herz. uitg. van de nota inzake bibliotheken van instellingen voor hoger beroepsonderwijs van de voormalige Rijkscommissie van Advies inzake het bibliotheekwezen, 1974; uitgebracht door de Commissie biblio-theekvoorzieningen. HBO, voorz.: J.A. Nuiver].
5. Commissie Functiebeschrijving van de ‘Groep HBO-bibliotheken’ van de Nederlandse Vereniging van Bibliothecarissen (NVB) (1978). Eindverslag van de Commissie Functiebeschrijving van de ‘Groep HBO-bibliotheken’ van de Nederlandse Vereniging van Bibliothecarissen (NVB). Utrecht: NVB.

(Vervolg: Terugblik op de HBO-bibliotheek (2): de jaren ’80)