Annotaties

Ik kom terug op mijn eerdere bericht (4 jan.) over “informatie-als-ding”. Toegegeven, het betreffende artikel van Michael Buckland komt misschien nogal abstract over. Zelfs met een dinosaurus als demonstratiemodel. Toch zijn er wel degelijk voorbeelden die aantonen dat dit concept betekenis heeft voor de bibliotheekpraktijk.

Neem nu annotaties.
Een annotatie is in het algemeen te omschrijven als een korte aantekening bij een tekst. Die notitie kan verschillende vormen en betekenissen hebben, ook afhankelijk van de context en het vakgebied.
Een annotatie kan een simpel potlood- of markerstreepje zijn, een opmerking in de marge, een stukje commentaar, een voetnoot, toegevoegde gegevens, een samenvatting in telegramstijl, enz.

 In bibliotheken behoren annotaties tot het standaardgereedschap. Onder meer als onderdeel van een catalogustitel. Doorgaans wordt er onderscheid gemaakt tussen formele (vormtechnische) annotaties en inhoudelijke annotaties, meestal korte samenvattingen van documenten. Die laatste varianten heten ook wel referaten of abstracts (zoals in referaattijdschriften, abstract journals, geannoteerde bibliografieën ed.). Trefwoorden zijn in wezen ook een soort annotatie, een toegevoegde, ultrakorte inhoudstypering. Maar gewoonlijk worden trefwoorden en annotaties toch als twee verschillende grootheden gezien.

Op het internet zijn annotaties nog relatief nieuw. Maar de ontwikkelingen rond “web annotations” of “social annotations” hebben inmiddels al geleid tot een stortvloed van nieuwe informatievormen en –technieken. Collega Erik Hulsken heeft  Stixy ontdekt, maar er zijn veel meer vergelijkbare annotation tools. Bookmarks, tags, ratings, commentaren, fotobijschriften, boekrecensies, wiki’s en blogs, ze laten allemaal uitingen zien van annotatieactiviteit. En juist dit Web 2.0 aspect maakt de annotatie tot een intrigerend fenomeen.

Sinds 2001 bestaat het W3C Annotea-project, een onderdeel van het W3C Semantic Web. Het project wil standaarden ontwikkelen op het gebied van webannotaties. Annotaties en bookmarks worden hier behandeld als metadata, gebaseerd op een RDF schema.

Peter Boot, onderzoeker bij het Huygens Instituut, is recent een onderzoek gestart naar digitale annotaties. Met name het gebruik van online annotatiefaciliteiten bij wetenschappelijke teksten.

Er is ook onderzoek gedaan naar conventionele (schriftelijke, niet digitale) annotaties:

Catherine Marshall  deed in 1998 onderzoek naar tweedehands studieboeken, die tijdens eerder gebruik overvloedig waren voorzien van onderstrepingen, margekanttekeningen, ed.
Marshall rubriceert annotaties naar hun vorm, volgens een 7-tal dimensies. Variërend van informeel – formeel; persoonlijk -  openbaar; vluchtig – expliciet, etc. Als voorbeeld van een informele annotatie: een foto van de hemel, achtergelaten in een metereologieboek (als boekenlegger, maar ook als stilzwijgend commentaar).
Annotaties zijn een vorm van hypertext, zelfs op papier. Lezers markeren tekstgedeelten (lees: hypertext ankers) en leggen relaties met andere tekstelementen, documenten of opvattingen (lees: hypertext links)
Consensusonderzoek -in welke mate annoteren lezers  dezelfde tekstgedeelten- kan inzicht geven in gebruikerswaarderingen van de betreffende tekst.

In navolging van Buckland’s ideeën over “informatie-als-ding”, maakt W.J. MacMullen (2005) een onderscheid tussen annotaties-als-ding (annotaties als informatieobject), annotaties-als-proces (de activiteit van het annoteren) en annotaties-als-kennis (de betekenis en waarde van annotaties).
Dit onderscheid functioneert als raamwerk voor onderzoek naar formele en informele annotatieactiviteiten in uiteenlopende beroepsgroepen, zoals bibliothecarissen, musici, historisch geografen, biomedische onderzoekers en beleidsonderzoekers bij de overheid.

Mary Ruvane (2005) combineert beide eerdere annotatietypologieën in een studie onder historisch geografen. De informatie die deze onderzoekers verzamelen is vaak omgeven met allerlei onzekerheden. Vanwege die onzekerheid is het noodzakelijk om uiteenlopende soorten annotaties toe te voegen, dikwijls ook informele observaties. Naarmate de verzameling annotaties groeit, laat deze een bepaalde clustering zien. Die maakt het mogelijk om annotaties om te zetten naar meer formele metadata (o.a. namen van personen en de rol die zij spelen bij landtransacties).

Samenvattend:
Annotaties zijn een zeer diverse, dikwijls moeilijk grijpbare categorie van informatieobjecten. Voor digitale (web) annotaties geldt dat nog veel sterker.
Annotaties kunnen een onverwachte bron zijn van toegevoegde, waardevolle informatie.

Wat is nu het praktisch nut van deze opmerkingen?
Voor het Mediacentrum zie ik de volgende toepassingen:

• De presentatie van catalogustitels kan aantrekkelijker worden door ze te verrijken met een vorm van beoordeling, commentaar of leessuggesties (ratings, reviews, reading suggestions)
• In een repository als de HBO-Kennisbank is het opnemen van een inhoudelijke samenvatting een must.
  Daar wordt op dit moment al wel mee gewerkt, maar het ontbreekt nog aan de nodige praktijkervaring. Een globaal model of richtlijn voor het produceren van zulke annotaties kan dan helpen.
  De behoefte aan standaardisering zal nog groeien, als verwachten mag worden dat in de nabije toekomst nog meer repositories worden gerealiseerd (o.a. in het kader van SurfShare)
• De groeiende collectie intern geproduceerde streaming videobestanden (o.a. digitale colleges) is inhoudelijk slechts zeer summier beschreven. Toevoeging van een inhoudelijke annotatie is voor dit beeldmateriaal eigenlijk onmisbaar
• Hetzelfde geldt ook voor het aanbod internetbronnen op de website van het Mediacentrum (databanken, tijdschriften, geselecteerde sites). Niet alle bronnen zijn voorzien van een beschrijving. De beschrijvingen verschillen onderling bovendien sterk in informatiegehalte, tekstomvang ed. Een model of richtlijn kan de kwaliteit verbeteren
• Informatiebemiddelaars die zich bezighouden met collectievorming zouden kunnen denken over een gezamenlijke weblog die gericht is op het signaleren van interessante, nieuw verschenen of aangeschafte publicaties. Compleet met een plaatje van de boekomslag, korte samenvatting, plaatskenmerk. Zo’n weblog is niet bedoeld als aanwinstenlijst, maar kan op een aantrekkelijke manier de aandacht vestigen op de collectie.